Şağ er engin loftslagsvá



Şetta er ağeins til áréttingar ımsu öğru sem ég hef skirfağ um şessi mál.


Şağ er skrıtiğ, aåğ şağ şurfi mann eins og mig, mann utan úr bæ til ağ benda á hlut sem hefur veriğ fullsannağur og óumdeildur í meira en hundrağ ár, nefnilega, ağ jörğin hefur veriğ ağ kólna og şorna í um átta şúsund ár. Raunar vær lægsta punktinum í şessari kólnun náğ um aldamótin 1900, şegar jöklar voru şeir mestu frá „ísöld“ (jökulskeiği) en síğan hefur dálítil uppsveifla veriğ, um 0,8 gráğur frá 1880.
Şetta ættu allir, sem titla sig „vísindamenn“ og gefa yfirlısingar um loftslagsmál ağ vita. Viti şeir şetta ekki eru şeir einfaldlega ekki marktækir.

Şağ var nefnilega fyrir langalöngu, um aldamótin 1900, sem Norğmağurinn Aksel Blyth og Svíinn Rutger Sernander gerğu grein fyrir rannsóknum sínum á gróğri í mırum Skandínavíu meğ tilliti til loftslags fyrri alda og árşúsunda. Nırri rannsóknir, m.a. á borkjörnum í Grænlandsjökli og Suğurskautlandinu hafa síğan fyllt út í myndina en í raun litlu bætt viğ niğurstöğur Blyth-Sernanders.
Menn, allra helst vísindamenn, ættu ağ vita, ağ fyrir rúmlega tíu şúsund árum varğ gífurleg „hamfarhlınun“  (án afskipta mannanna) şegar hitastig hækkaği skyndilega um tíu stig eğa meira á örstuttum tíma şannig ağ jökulskildirnir miklu bráğnuğu og yfirborğ sjávar hækkaği um marga tugi metra. Şetta flokkast undir mannkynssögu, ekki jarğsögu, en allt of margir skilja ekki hvağ „ísöldin“ er í raun nálægt okkur í tíma. Sé sagan rakin aftur til şess tíma sem pıramídarnir voru reistir og Súmerar skráğu Gilgamesh- kviğuna, fyrstu söguna af syndaflóği, eru menn şegar komnir hálfa leiğ aftur á „ísöld“ . Má t.d. benda á ágæta bók Helga Björnssonar jöklafræğings, en şar kemur m.a. fram, ağ Vatnajökull fór fyrst ağ myndast um sama leyti og Forn- Egyptar reistu pıramída sína, ş.e. fyrir um 4.500 árum.
Slík „hamfarahlınun“ hefur orğiğ í upphafi hvers şeirra um 20 hlıskeiğa sem orğiğ hafa á ísöldinni miklu sem viğ lifum á, eğa kvarterímanum, sem hófst fyrir 2,5-3 milljónum ára. Enn fyrr, á tertíertíma var loftlag hér svipağ og nú í Norğur- Kaliforníu eins og steingervingar risatrjáa bera vott um. En şağ er jarğsaga, ármilljónir, ekki árşúsundir.

Hvert hlıskeiğ stendur í 10-12 şúsund ár en jökulskeiğin standa í um og yfir hundrağ şúsund ár. Şví má búast viğ nıju jökulskeiği („ísöld“) á şessu eğa næsta árşúsundi og vitlegra ağ búa sig undir kólnun en hlınun, sem væri raunar hiğ besta mál.

Şağ sem hér var rakiğ eru sjálfsagğir hlutir og alveg óumdeildir. Sjálfur lærği ég um şetta í barna- og gagnfræğaskóla fyrir hálfri öld, en nú virğast allir vera búnir ağ gleyma şessu.
Fyrrnefnd „hamfarahlınun“ náği hámarki fyrir um átta şúsund árum, şegar hin elstu hinna dularfullu eisteinungsmannvirkja Vestur- Evrópu svo sem Carnac á Bretagne- skaga fóru ağ rísa, en şağ tímaskeiğ nefndu Blyth- Serander „atlantíska skeiğ bórealska tímans“, sem líka er kallağ „hólósen- hámarkiğ“,  en síğan hefur loftslag veriğ ağ kólna og şorna. Şessi kólnun og şornum verğur í sveiflum og rykkjum, en şrátt fyrir allar sveiflur og sveiflur innan í öğrum sveiflum kólnar og şornar jörğin hægt og sígandi og stefnir óhjákvæmilega í nıtt jökulskeiğ („ísöld“),

Meğan sólin skín mun ferskt vatn gufa upp úr höfunum og şví meira sem loftslag er hlırra. Einnig eykst rakadrægni loftsins gífurlega viğ tiltölulega litla hækkun hitastigs. Gróflega şığir şetta ağ hlınun gufuhvolfsins um eitt stig veldur hækkun vatnsgufu í şví um sjö rakastig.  Ef loftslag skyldi hlına mundi ağ şví şığa stóraukna úrkomu, svipağ og var fyrir 7-8 şúsund árum şegar Ísland var jöklalaust og Sahara gróin eins og ağrar eyğimerkur. Hlınun şığir şví stóraukiğ vatn, ekki síst á şurrlendum svæğum, öfugt viğ şağ sem fáfróğir ímynda sér.

Nılegar rannsóknir á Norğur- Grænlandi og Svalbarğa sına, ağ á atlantíska skeiğinu uxu şar jurtir sem şurfa um sjö stiga hærri meğalhita en nú er şar. Şetta şığir, ağ íshafiğ hefur veriğ ağ mestu eğa öllu íslaust a.m.k. á sumrin. Meğal sjávarstağa, ağ frátöldu landrisi og landsigi, var  şó ağeins einhverjum fáum tugum sentimetra hærri en nú. Miklu meira vatn var bundiğ í gufuhvolfinu, sem stuğlar ağ lækkun sjávarmáls og ekki síğur hitt, ağ şrátt fyrir hærri meğalhita var enn frost mestallt eğa allt áriğ á hábungu meginjökla, en şağ er ákoma, ş.e. snjókoma umfram sumarbráğnun sem mestu ræğur um vöxt og viğgang jökla. Miklu meiri snjór olli şví hækkun jöklanna, şótt kvarnağist úr nær sjávarmáli. Ísbirnir lifğu líka góğu lífi og lifa enn şó sum hinna ımsu hlıskeiğa kvartertímans hafi veriğ miklu hlırra en şağ núverandi. Grænland og Suğurskautiğ hafa líka veriğ á sínum stağ í gegnum öll hlıskeiğin şótt sjávarborğ hafi hækkağ eitthvağ.
Şağ er ekkert ağ óttast.






Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiğ á Javascript til ağ hefja innskráningu.

Hafğu samband