Eyja Sancho Panza Hugleiing um flathyggju ea plitska rtthugsun

Feministar, hmsexalistar og fjlmenningarsinnar munu rugglaga ekki glejast egar eir lesa etta. a fyrirbri, sem g ks a nefna flathyggju" er a mnu viti einhver mesta gnin, sem n stejar a Vesturlndum og hn magnast r fr ri, ekki sst vegna ess a fir ora a streitast mti vegna tta vi a vera kallair hommahatarar, karlrembusvn" ea rasistar". Andstaa getur hglega kosta persnulegt mannors- sjlfsmor. Flathyggjumenn geta v fari snu fram a mestu reittir og skja stugt sig veri.

essi grein, ea llu heldur ritger, var upphaflega jmlum 2008 undir nafninu Eyja Sancho Panza en hefur engu tapa gidi snu nema sur s. Mr finnst sjlfgefi a birta hana aftur, ltilega endurskoaa, ljsi umrunnar upp skasti ekki sst um um fruflki sem er kalla flttamenn tt aeins ltill hluti s a raun.

Don Quixote hafi lofa flaga snum eyju a launum fyrir fylgispektina, en Sancho Panza var uppalinn urrum slttum Kastilu og hafi aldrei s stuvatn, hva thafi. Hann vissi v alls ekki hva eyja var, en skynjai, a eyja hlyti a vera toppurinn tilverunni og fylgdi v foringja snum blindni.

Slk draumsn um slu framtinni er einmitt a sem rekur svo marga hugsjnamenn og fylgendur eirra til da. n draumsins um fyrirmyndarrki hefu hvorki nasismi ea kommnismi ori til.

Alrisstjrnir eru a v leyti frbrugnar gamalkunnum, hefbundnum einrisstjrnum knga og keisara, herforingja og annarra ptintta, a r lta sr ekki ngja veraldleg vld, heldur byggja fyrst og fremst yfirrum yfir sjlfu slarlfinu, sjlfri hugsun egnanna, .e. tr eirra hugmyndafri valdhafa. r beita gulrtinni frekar en vendinum.

essi gulrt er er yfirleitt fyrrefnd draumsn um slurki, .e. eyjuna einhvers staar fjarlgri framt. fullkomnu alrisrki, ar sem allt vald, jafnt andlegt sem veraldlegt er einni hendi arf aldrei a beita egnana ofbeldi. Ekki einu sinni ritskoun. Allt menntakerfi, allir fjlmilar tlka hina opinberu kenningu og ar fr enginn a starfa nema hann tri hugmyndir valdhafa. Ritskoun er v rf. Allir eru sammla.

Gott dmi er Norur- Krea. Kosningatlur, ar sem valdhafar f 98-99% atkva eru alveg rugglega falsaar. Flki trir raun og sannleika hinn mikla son, elskar hann og dir og trir blindni hugmyndafri hans. Stjrnarfar hr slandi og var Vesturlndum stefnir n fluga essa tt.

Nar alrishugmyndir grpa mjg um sig meal menntamana Vesturlndum, en n eru tfraorin ekki ssalismi (stundum kommnismi) ea sund ra rki, heldur lri, mannrttindi og jafnrtti. N gn stejar a lrinu Vesturlndum og hn stafar af hugmyndum, sem hinar talandi og skrifandi stttir menntamanna hafa teki upp sna arma og leitast vi a troa upp almgann me aferum alrisstjrna, .e. ltlausri innrtingu og heilavotti fr blautu barnsbeini (sem er alltaf kllu menntun ea frsla) og hlf- opinberri ritskoun. egar hn bregst, er beitt dms- og lgregluvaldi.

essar hugmyndir eru upprunnar hsklum Vesturlanda, fyrst og fremst Bandarkjunum. hsklunum eru menntair og forritair kennararnir og fjlmilamennirnir, en lka arir sem oftast gleymast, svo sem handritshfundar sjnvarpstta og kvikmynda og ekki sst markasfringarnir og myndarsmiirnir. Allir essir ailar leitast vi a stra hugsun Vesturlandaba.

essar nju alrishugmyndir hafa af einhverjum stum ekki fengi nafn. Oftast er tala um plitska rtthugsun en plitsk rtthugsun af einhverju tagi hefur vallt veri til staar. Mr finnst rttara a nefna r hugmyndir sem liggja til grundvallar plitskri rtthugsun samtmans einfaldlega flathyggju.

Undirstaan er s srlega kyn- lega hugmynd, a kynttir, kyn og kynhneigir mannanna su rauninni nkvmlega eins. Svartir su eins og hvtir, konur eins og karlar og hommar og lesbur eins og gagnkynhneigir. Smuleiis felur flathyggjan sr, eins og arar alrishugmyndir, a hgt s a lkna ll mannanna mein me innrtingu, forritun og heilavotti egnanna, sem etta flk kallar undantekningarlaust, a orwellskum htti uppeldi, menntun ea frslu (sbr. Frsla gegn fordmum).

Hver s sem efast, er a sjlfsgu kallaur ffrur.Hann hefur ekki lrt kveri sitt.

tt flestir hugmyndasmiirnir og margir lismenn su karlar, eru a konur, .e. Konur, sem allra hvrastar eru barttunni fyrir essum nju hugmyndum, enda hefur eim fjlga mjg hsklasamflaginu". a virist liggja djpti eli kvenna, a fegra ljtan raunveruleikann kringum sig.

Flathyggjumenn telja, sem fyrr sagi, a flk s eins og tlvur. Allir su eins og fddir me smu tlvuna. Aeins urfi a forrita flki rttan htt. essar hugmyndir afneita annig llum erfum, heilbrigri skynsemi og sjlfum skilningarvitunum. Til dmis tra feministar v, a mefdd, arfgeng hegun og hluverkaskipting kvenkyns og karlkyns meal manna og dra- og jurtarkinu, sem rekja m aftur rdaga lfsins sjlfs fyrir milljrum ra, s uppfinning illmenna, svonefndra karlrembusvna, sem hafi bi til vonda kvenmynd.

rauninni su konur alveg eins og karlar. Vandamli s myndin. Aeins urfi a forrita flki upp ntt, gefa konum nja mynd og muni koma ljs, a r su rauninni alveg eins.

A sjlfsgu eru a vinstri menn, sem fremstir standa. essar hugmyndir hfa elilega til eirra sem mist leynt ea alveg ljst studdu og vernduu alri og glag kalda strinu. N tekur etta flk af kef mlsta mslima, tt a s yfirleitt jafnframt miklir stuningsmenn hommabarttu og feminisma.

Flathyggjumenn tra tframtt oranna, d sum og endurtaka oft (t.d. lri, mannrttindi, jafnrtti), en ttast nnur. essu felst s hugsun, a s orinu breytt breytist jafnframt s raunveruleiki, sem ori er fullltri fyrir. Dmi um slkt eru teljandi og fjlgar stugt.

eir ttast alveg srstaklega a sem kalla mtti gagns or, .e.or, sem fela sjlf sr lsingu fyrirbrinu, t.d.. f- viti ea ge- veiki, ea gamalt og gri or, sem va kom fyrir Biblunni til skamms tma, nefnilega kyn- villa. 

 etta hefur raunar veri uppsiglingu um all langt skei, en magnast stugt. Eitt elsta dmi er, a sta f- vita var fari a tala um van- gefna. etta or fkk mjg fljtt alveg smu merkingu og fviti hafi ur. var fari a tala um roska- hefta. En brn lta ekki plata sig: roskaheftir voru engu vitrari en fvitar ea vangefnir og ori var fljtlega eitt allra vinslasta skammaryri hpi barna, svipa og aumingi me hor. Hr var r vndu a ra. N er fari a tala um seinfra, sem g tek persnulega illa upp, v g er sjlfur seinfr til gangs. a gta flk, sem r um rir hefur hins vegar ekkert vitkast.

eir sem eru ge- fatlair froufella lka alveg jafn miki og eir geru, egar eir voru kallair ge- sjklingar. Veruleikinn breytist ekki, tt orinu s breytt.

g vildi ska a g gti rtt r kenningar sem n gna tjningarfrelsinu, undirstu alls lris og allra mannrttinda n ess a koma inn etta gfurlega vikvma og eldfima ml, kynttaml, en a er ekki hgt.

r hugmyndir, sem n rkja og mynda undirstu flathyggjunnar komu fyrst fram meal lrra manna, aallega Bandarkjunum upp r 1945 og voru upphaflega settar fram beinlnis til hfus hinum eldri kenningum og nasistum. r fru hgt af sta en er n haldi fram af svaxandi unga. Vel mtti kalla r fug- nasisma, lka vegna ess a aferirnar sem beitt er svaxandi mli til a framfylgja eim minna mjg rija rki. g tel hugsandi, a nokkur hefi voga sr a bera r fram fullri alvru nema fyrir beinan tilverkna nasista og sem andsvar vi kenningum eirra, svo frleitar eru r.

Raunverulegt upphaf essara kenninga, sem flestir kalla plitska rtthugsun, en g vil kalla flathyggju er eldra, en a var egar lrir menn fru 19. ld a nota ori kynttur um hvtt flk sem talar einhver tiltekin tunguml, t.d. germnsk, ea hefur tiltekin trarbrg, t.d. gyingdm. Gyingar hafa veri ofsttir og hatair vegna trarbragaa sinna fr v lngu fyrir Krists bur. eir lta sjlfa sig sem ttblk, afkomendur Abrahams, en eir eru ekki, og hafa aldrei veri kynttur neinum lffrilegum, vitrnum skilningi. Frgar eru ofsknir spnska rannsknarrttarins gegn gyingdmi (ekki gyingum) sem hfust a marki 14. ld og nu hmarki um 1500, en flu eir sem hldu fast vi gyingdm flestir land. Um a er nnast aldrei tala, a meginhluti spnskra gyinga, allt a tveim riju, tk kristna tr og hvarf san sporlaust inn spnsku jina, enda af sama kyntti. Raunar var frgasti rannsknardmarinn, Torquemada, einmitt afkomandi slkra kristinna, fyrrverandi gyinga. a var ekki fyrr en 19. ld sem frimenn settu fram r kenningar, a einhver lffrilegur, vefjafrilegur munur vri v hvta flki, sem ahylltist gyingdm og eim,sem ahylltust kristindm. Far, ef nokkrar af eim kenningum, sem hsklar Vesturlanda hafa troi upp almgann hafa haft jafn hrikalegar afleiingar og essar. Tunguml, siir og trarbrg eru huglg, .e. sofware, sem hgt er a breyta. Lkamsvefir og erfavsar eru hins vegar elislgir, .e. hardware. Menn sem tra v, a t.d. bandarski kvikmyndaleikarinn Kirk Douglas, sem er mjg sanntraur gyingur og hefur m.a. leiki vking frgri mynd samt rum gyingi, Tony Curtis, s af rum kyntti en arir hvtir menn eru a mnu viti ekki fyllilega me rttu ri. En essu tru margir lrustu vsindamenn Vesturlanda fram mija 20. ld og r skrtnu kenningar 19. aldar frimanna a gyingar su kynttur, sem nasistar geru a snum, lifa enn gu lfi hugarheimi fjlmenningarsinna samtmans og margra annarra.

Allir geta htt a vera bddistar, mslimar ea gyingar, og fjlmargir hafa gert a aldanna rs. Enginn getur hins vegar htt a vera indni, stralu- frumbyggi ea dverg- svertingi. Munurinn er elislgur, vraur inn sjlfa lkamsvefina. Augna- hr- og hlitur er afar ltill og merkilegur ttur ess flkna mls, tt hann s stundum, en alls ekki alltaf, mest berandi r fjarska.

stuttu mli er kenningin sem n rkir essi: Hugtaki kynttur er myndun ein. Umhverfi, ea menningin er a eina sem skilur milli lkra hpa. annig su Danir og dverg- svertingjar, Svar og Senegalar, Andaman-eyjskeggjar, Ainu- menn, stralu- frumbyggjar og Akureyringar allir alveg nkvmlega eins. Munur t.d. bskmanns og Bolvkings s aeins menningarlegur annig a s til dmis Bolvkingurinn fluttur til Botswana og lri ar sii bskmanna veri hann ekkjanlegur fr innfddum. Sama gildir s bskmaurinn fluttur til Bolungarvkur. Umhverfi eitt ri.

Munurinn s ekki bundinn erfavsa eins og kynstofnum dra- og jurtarkinu og menn sj t.d. hunda- ea kattasningum og sningum rsum ea orkdeum, heldur sjnhverfing, uppfinning vondra manna, svonefndra rasista. Allir su rauninni alveg eins.

essar amersku kenningar hafa allt me sr. r samrmast vel kristinni sifri og eirri kenningu a maurinn s herra skpunaverksins og standi sem slkur utan vi lfrki og lgml ess. Allir su skapair gus mynd. Auk ess er etta a, sem allir gviljair menn vilja helst tra, og eins og Jlus Sesar benti , tra menn v vallt best, sem eim hentar best. r henta lka stjrnvldum hvarvetna, v r stula a gu samkomulagi egnanna. skandi er, a r vru sannar. S hngur er , a r stangast vi skilningarvitin, alla reynslu kynslanna, allar erfir og meginlgml nttrunnar og lfrkisins. r krefjast ess a menn afneiti alfari snum eigin skilningarvitum og heilbrigri skynsemi, en a hefur mr snst vera helsti grundvllur, ef ekki sjlf forsenda allra trarbraga.

Og egar menn eru farnir a tra v a Papar su eins og Plverjar og Danir eins og dverg- svertingjar er skrefi stutt yfir a tra v a vtk hlutverkaskipting karlkyns og kvenkyns hvarvetna lfrkinu s lka myndun ein. San er svo xlun milli karlkyns og kvenkyns einnig afneita.

Flathyggjumenn lta ekki ar vi sitja: Fyrst svartir eru eins og hvtir og konur eins og karlar, v ekki a halda fram? Gfair eru eins og heimskir, ungir eins og gamlir og feitir eins og grannir. a segir sig sjlft.

Arir hpar hugsa sr a sjlfsgu til hreyfings: Dvergar hafa lti frilega. Litlir hljta a vera eins og strir, og eir segjast v vera alveg eins strir og hinir. eir bi einungis vi lrtta skorun (vertically challenged). Ljtir hafa lka skori upp herr gegn fallegu flki, sem eir segja vera haldi v sem kalla mtti tlits-fasisma (lookism). annig mtti endalaust halda fram og allir essir hpar telja sig vera a berjast fyrir jafnrtti og a sjlfsgu: lri og mannrttindum.

a segir sig sjlft, a a eru vinstri menn, sem eru forystu fyrir essum kenningum, sem n gna sjlfri grundvallarsto vestrns lris og mannrttinda, tjningarfrelsinu. etta eru vandltarar og skilja ekki umburarlyndi, vita ekki hva a er og reyna v a vinga a fram me dms- og lgregluvaldi. a er stll eirra, sem du blana austri dgum kalda strsins og gengu erinda eirra.

Forsvarsmenn hinna nju kenninga skilja heldur ekki ea ekkja lri og mannrttindi fremur en Sancho Panza ekkti eyju, tt hann si hana.

Og hva er lri? Aristteles sagi lri vera stjrn hinna mrgu heimsku hinum fu vitru. Raunar hfu flestallir heimspekingar Forn- Grikkja hina mestu skmm lri.

egar g var menntaskla fyrir mrgum rum voru greindarprf mjg tsku, og einn kunningi minn hlt mjg lofti kenningunni um sjtu prsentin. Rannsknir sndu nefnilega, a flestir vru einhvers staar grennd vi mealgreind. Um a bil fjrungur yfir og annar fjrungur undir mealgreind. v mtti tla, a nlgt v tveir riju, um 70% kjsenda llum kosningum su anna hvort greindir rtt meallagi ea beinlnis heimskir. Aeins um 30% hafi greind eitthva a ri yfir 110 stig, og yru eir v hjkvmilega undir llum kosningum.

Sjtu prsentin, .e. bandalag hinna mealgreindu og hinna heimsku, mundu alltaf sigra. rjtu prsentin, .e. gfumennirnir, mundu alltaf tapa.

mislegt m lta sr detta hug, sem styrkir essa kenningu, t.d. gfurlegt fylgi rna Johnsen. g man eftir skoanaknnun fyrir nokkrum rum, ar sem fram kom, a meiri hluti slendinga (.e. kjsenda) telur a Bubbi Morthens s meira skld en Hallgrmur Ptursson. annarri knnun kom fram, a um 29% slendinga (kjsenda) telur, a slin snist umhverfis jrina. g veit ekki hvort a er tilviljun ea ekki, a etta er um a bil sama hlutfall og Pratar fengu sustu skoanaknnun.

Vissulega m fyllast rvntingu yfir lrinu hj j, sem ks Jn Gnarr og Sylvu ntt yfir sig.

Hugmyndin um sjtu prsentin er mjg anda Aristtelesar og hefur yfirbrag hroka og ungishttar menntasklaskunnar, en mli er alls ekki svona einfalt. Raunar er enginn hlutur augljs ea einfaldur, egar tali berst a lri. g var essari kenningu sammla og er a enn. g tri miklu betur hinni heilbrigu skynsemi alls almennings en blari gfumanna, einfeldningnum Sancho fremur en mennta- og lrdmsmanninum don Quixote. Almenning er ekki hgt a blekkja til lengdar.

Abraham Lincoln orai essa hugsun best, en hugleiing hans um efni ntur sn best frummlinu:

You can fool all of the people some of the time,

And some of the people all of the time,

But you can not fool all of the people all of the time.

framkvmd er a reyndar svo lrisrkjum, a ltill minnihluti (a sjlfsgu r hpi menntamanna, rjtu prsentanna fyrrnefndu) fer me vldin og vingar vilja sinn og skoanir upp almenning, ekki sst me yfirrum snum yfir menntakerfinu og fjlmilun.

Margir arir en Cervantes hafa veitt athygli eirri stareynd aldanna rs, a lrir menn virast miklu, miklu meira autra og mttkilegri fyrir mis konar skrtnum grillum en sausvartur, jarbundinn almginn. Enginn veit rauninni hva greind yfirleitt er, en besta og eina skilgreiningin er essi: Greind er a, sem mlist greindarprfum. Ekkert anna.

Svonefndar gfur eru gjarnan mldar nmsgfum, en kjarninn nmsgfum er fyrst og fremst hfileikinn til a taka vi forritun umyra- og gagnrnislaust. S sem sfellt efast um a sem kennarinn segir ea a, sem stendur nmsbkunum mun aldrei n rangri sklakerfinu. annig mtti kannski segja, a viss trgirni s undistaa lrdmsins.

Eitt er alveg vst: lrdmur og heilbrigt vit og skynsemi fara ekki alltaf saman. Stundum mtti beinlnis tla a etta tvennt fari helst aldrei saman ea jafnvel tiloki hvort anna.

Hlsklanm, einkum svonefndum flagsvsindum felst a mestu a lra hugsun og skoanir annarra manna og vitna r, v engum er hgt a kenna a hugsa sjlfsttt. San vitna menn hver annan. rangurinn er svo mldur v hve margar bkur vikomandi hefur lesi. S er lrastur, og fr flesta akademska bkstafi vi nafn sitt, sem hleur verk sn flestum tilvitnunum og neanmlsgreinum.etta er hin svonefnda vsindalega afer.

Verkurinn er, a me hinni vsindalegu afer m komast a nnast hvaa niurstu sem vera skal, s umbnaurinn ngilega barmikill og hlainn ngilega miklum lrdmi. Sjlft innihald essa lrdms skiptir hr litlu ea alls engu mli, umbirnar llu.

Gott dmi eru svonefndir pstmdernistar. skrifum eirra gir llu saman. Feinar lnur eru teknar r Kant, Hegel, Schopenhauer ea Kirkegaard og fleiri og fleiri. Jafnvel Nietzsche kemur vi sgu og mundi rugglega sna sr vi grfinni ef hann vissi a. r llu essu vera, eins og tkast mjg hsklasamflaginu, einhvers konar klippimyndir, hlanar lrdmi, lmdar saman r sundurslitinni hugsun annarra manna.

etta er naglaspa, en naglinn spunni er aeins einn: Karl gamli Marx, enda eru etta yfirleitt meira ea minna frfallnir vinstri menn og marxistar.

ll hin barmiklu, hlru, langoru og yfirltislegu skrif strktralista, pst- strktralista og pstmdernista m draga saman eina stutta setningu. etta eru rj or, beint r smiju Orwells, og au eru essi: Lygi er sannleikur.

Kenningar pstmdernista passa a sjlfsgu vi flathyggjuna eins og fls vi rass, ekki sst essi yfirlsing Foucaults: ll saga er lygi!

Fyrst allir eru eins, ll saga lygi og lygi sannleikur v ekki a ljga upp alveg nrri sgu? Dmi um etta er svonefnd svrt saga, ar sem bin eru til myndu heimsveldi svrtustu Afrku og v jafnvel lst yfir a Pallas Aena hafi veri svrt og Beethoven smuleiis. Anna dmi er svonefnd kvennasaga, sem mun beinlnis vera kennd vi einhverja hskla hrlendis, sem hluti af hinum afar skrtnu kynjafrum.

Undirstaa eirra, eins og allra hinna undarlegu vsinda, sem hafa veri a koma fram sustu rum er ein og hin sama. Kjarninn er essi: Kynttir, kyn og kynhneigir mannanna eru eins.

g vil hr vekja srstaka athygli mjg mikilvgu atrii: Forsvarsmenn hinna nju kenninga brjta vissulega tjningarfrelsinu, undirstu alls lris og allra mannrttinda, en etta er ekki skoanakgun.

a er nefnilega ekki skoun ea kenning neinum skilningi, a t.d. indnar su ru vsi en stralu- frumbyggjar ea Danir ru vsi en dverg- svertingjar. etta er stareynd, skld, blkld, umbreytanleg og mtmlanleg. Sama gildir um mun karlkyns og kvenkyns ea samkynhneigar og gagnkynhneigar. etta eru hagganlegar stareyndir.

Hr er um a ra a, sem eir Kpernkus, Bruno og Galileo urftu a glma vi, nefnilega stareyndakgun. Hn er allt anna og miklu, miklu verra fyrirbri en hefbundin skoanakgun.

Sem fyrr sagi eru a mennta- og gfumennirnir, sem standa fyrir essum kenningum og standa vr um r. eir lru menn, sem nefndust mildum prestar og strfuu kirkjunni, starfa n hsklum og eru gjarnan kallair vsindamenn. Jess kallai frimenn og farsea. Ltill hpur lrra manna hefur vallt leitast vi a stra hugsun almennings. Blari um gruhsahrifin en njasta dmi. annig hefur a alltaf veri.

a gleymist oftast a r kenningar, sem enduu Auschwitzkomu ekki fr nasistum. Til ess skorti lrdm. r voru, eins og g hef ur bent , upprunnar hugarheimi lrra manna, vsindamanna, prfessora og doktora msum greinum vsinda vi marga virtustu hskla Vesturlndum.

Enn eru lka fjlmargir ungbnir, hlrir menntamenn vi msa hskla sem tra v fyrir fullt og fast, a steypan r Karli Marx s vsindi.

Allt nm er sjlfum kjarna snum sama elis og tlvuforritun. Slkt er eli jafnt uppeldis sem menntunar og hltur a vera a. Vi v er ekkert a segja. En eins og tlvuheiminum veltur allt gum forritsins. Su sjlfar grundvallarbreyturnar rangar verur forriti ntt.

mildum sfnuust flestallir mennta- og gfumenn kirkjuna og stu ar vr um plitska rtthugsun ess tma. a gleymist oft, a kirkjunni voru menntuustu, lrustu menn samtmans. Samkvmt jarmijukenningu Ptolemaiosar var til dmis vel hgt a reikna t gang himintungla me all gri nkvmni. essir treikningar voru afar flknir og raun voru eir prestar og lrdmsmenn sem dmdu Galileo og brenndu Bruno miklu lrari en sakborningarnir.

S galli var , a ll kenningin var rng. Allur eirra lrdmur og flknu treikningar voru til einskis. Sjlfar grundvallarbreytur forritsins, sem eir byggu , voru rangar.

sama htt mun s vsindamaur, jafnt raunvsindum sem svoklluum flagsvsindum, sem leggur a til grundvallar hugsun sinni og kenningum, a kynttir, kyn og kynhneigir mannanna su eins, alltaf komast a rangri niurstu. Undirstaan gengur ekki upp. etta er tm vitleysa.

Hinn slenski Sancho Panza, sem vi getum kalla Jn Jnsson Breiholtinu mesta basli me a skilja hinar nju hugmyndir. Honum ykir skp vnt um konuna sna, hana Jnnu, og vill ekki sra hana en hann ykist vita a svo gtar sem konur eru su tal hlutir sem karlar geta gert miklu betur, tt ekki vri nema vegna strar- og styrkleikamunar. Hann vildi til dmis ekki vilja ba borg, ar sem allt slkkvilii vri skipa konum. Hann yri kannski loksins a htta a reykja.

Og a er margt, sem Jn ekki skilur kynjafrunum. a voru j feministar, sem fyrstir bentu fyrir hlfri ld ea svo, a gjrvll heimsmenningin, listirnar, sagan, vsindin og tknin vru skpunarverk daura, hvtra karlmanna! Og er a ekki rtt?

Jn er alinn upp vi a, a Gu almttugur s mialdra hvtur karlmaur me skegg, og skilur v ekki kvennagufri. Sjnarmi hans eru me rum orum karllg, eins og sjnarmi karla hafa veri sustu sex milljn rin, ea allt san tegundin maur var til. Eftir nnur milljn r, egar essar amersku kenningar vera lngu gleymdar vera sjnarmi karlpeningsins enn karllg. Eins og brnin segja: a er bara svona!

Jni ykir samt skp vnt um konur, og ekki sst konuna sna, hana Jnnu Jnsdttur.

Jn er umburalyndur hjarta snu og hatar hvorki n ofskir hommana, tt hann botni hvorki upp n niur eim ea brlti eirra.

a sem Jn hins vegar langsamlega erfiast me a skilja ea stta sig vi hinum nju frum er fjlmenningarstefnan. Hann nr henni ekki. Til ess er hann ekki ngu lrur. Sancho Panza var besta skinn, og a er Jn lka, en hann veit, a fjlmenningin er bkstaflega a kljfa mrg jflg kringum okkur herar niur. Aeins arf a lta norrna fjlmila.

Jn er enginn okki og skynjar, a a er beinlnis andstyggilegt a hata ea lta niur nokkurn mann vegna kynttar hans. Slkt er ekki smandi. rtt fyrir a skilur hann ekki hvers vegna veri er a flytja til landsins, jafnvel kostna rkisins, alveg ntt, ur ekkt, gfurlega vikvmt og eldfimt vandaml, sem hvergi hefur tekist a leysa svo vel s, nefnilega kynttavandaml. a veri viloandi margar aldir, ef marka m reynslu annarra ja. Hvers vegna skpunum?

Jn veit, hvernig fr fyrir slenska hundinum, egar fari var a flytja skoska fjrhunda til landsins og ttast innst inni, tt hann ori kannski ekki a segja a upphtt, a eins fari fyrir slensku jinni. Afkomendur nlifandi slendinga veri framtinni einhvers konar landnmshnur eigin landi.

Jn orir ekkert a segja, nema traustra vina hpi. mildum voru efasemdarmenn sagir haldnir djflinum og brenndir. N eru eir sagir haldnir fordmum og dmdir.

Landi er, eins og nnur Vesturlnd, hgt og sgandi a breytast alrisrki.

En er tti Jns vi fjlmenningarstefnuna stulaus?

Don Quixote vildi berjast gegn ranglti og hjlpa bgstddum. a vilja hinir hlru arftakar hans lka gera. S hugmynd hefur veri sett fram, a vi slendingar sum rkir, bum vi lri og hfum miki landrmi, en rija heiminum s fullt af bgstddum, sem bi vi ranglti og skorti land. Best vri v a hjlpa eim me v flytja hinga, svona 3-5 milljnir til a byrja me.

A sjlfsgu er gert r fyrir fullkomnu lri, sem ir a vi sem erum innfddir mundum f innan vi 10% atkva og ingmanna Alingi (ef a fengi a heita Alingi). Vi mundum vera innan vi 10% ba slandi (ef a fengi a heita sland).

Svona hugmynd mundi Jn Jnsson, ppulagningameistari efra- Breiholti aldrei f. Til ess skortir hann lrdm. Stdentsprf dugar ekki, ekki einu sinni BA- gra. Ekkert dugar minna en prfessorsembtti. Allra helst staa hsklarektors. v skal ekki gleyma, a essi hugmynd kemur djpt innan r irum Samfylkingarinnar og svona hugsa margir lrir menn og konur dag, tt eir gangi kannski ekki alveg svona langt.

Er nema von, a Jn s hrddur?

Sjlfur hef g dvalist langdvlum erlendis og kynnst flki af fjlmrgum jernum, trarbrgum og kynttum. etta er yfirleitt prisflk, en eitt eiga eir, sem ekki eru sjlfir hvtir sameiginlegt og a er etta: eir eru fullkomnir rasistar, ekki sst svertingar, sem eru, samkvmt minni reynslu einstaklega gott, geugt og glalynt flk.

Enginn, sem er sjlfur svartur ltur sr detta a hug eitt augnablik, a hann s eins og hvtur maur. eim virast essir hlutir mjg ofarlega huga og eru sfellu a benda ann gfurlega mikla og vtka arfgenga mun sem er hvtum og svrtum (sjlfum sr hag, a sjlfsgu). eir vita a eir komast upp me etta, v enginn sem sjlfur er svartur hefur nokkurs staar veri dmdur fyrir rasisma.

Flathyggja og fjlmenning btur einungis hvta menn, og hvtum einum er refsa.

Fjlmenningin er alveg ngu erfi viureignar, tt munurinn s aeins huglgur, allir su af sama kyntti og hafi einungis lk tunguml, sii og trarbrg. annig m rekja flest allar styrjaldir 20. aldar til meira ea minna misheppnaar fjlmenningar. Menn eru enn a spa seyi af fjlmenningarrkjunum, sem hrundu fyrri heimsstyrjld, v rssneska, austurrsk- ungverska og tyrkneska. Strin Balkanskaga m rekja til ess austurrsk- ungverska og enn eru ltlausar styrjaldir leifunum af Ottomana- fjlmenningarrki Tyrkja vi botn Mijararhafs. Srland og Lbanon eru tv dmi af mrgum, en besta dmi um misheppnaa fjlmenningu er trlega srael.

En fjlmenningarstefnan er ekki einskoru vi sland og a vri erfitt, kannski alveg mgulegt a skerast r leik.

Forn- Grikkjum datt margt hug, og um fjlmenningarstefnu Vesturlanda m hafa essa tilvitnun, sem mig minnir a s r skylosi: sem guirnir hyggjast tortma, svipta eir fyrst vitinu.

Prestar mialda sgu alla sem ltu ljs minnsta efa um hina plitsku rtthugsun samtmans haldna djflinum. Efasemdarmaur n dgum er ekki lengur haldinn djflinum, heldur fordmum. Hann er sjlfkrafa kallaur hommahatari, karlrembusvn, ea, sem er allra, allra verst: rasisti. annig tekst eim a halda hvers kyns gagnrni skefjum.

Hmsexalistar, feministar og fjlmenningarsinnar ntmans nota, egar harbakkann slr, njan djful: Adolf Hitler og ra hans.

Ef einhver ltur ljs alvarlegan efa er lgreglunni beitt. a gerist hr slandi fyrir nokkrum rum, egar eitthvert manngrey var dregi af lgreglu fyrir Hstartt og maurinn dmdur fyrir a beita snum eigin skilningarvitum, hafna hinni opinberu skoun og neita v a svartur maur vri eins og hvtur.

Honum var fundi a til srstakrar refsiyngingar, a hafa gefi skyn a elislgur munur vri kynttum manna. Fleiri munu fylgja kjlfar hans.

Til a bta hfui af skmminni eru essar afarir, a orwellskum htti, vallt settar fram undir formerkjum mannrttinda.

N vri g sastur manna til a hallmla hommum, konum, svertingjum, dvergum, feita flkinu ea rum sem eiga undir hgg a skja lfsbarttunni. Mr dettur ekki hug a ofskja etta flk nokkurn htt ea gera hlut ess, tt mr hundleiist svonefnd rttindabartta essara hpa. Hins vegar, svo g tali beint r pokanum, nenni g bkstaflega ekki a velta mr upp r vandamlum eirra og s alls ekki hvers vegna g tti a vera skyldugur til a gera a.

etta er trlega refsivert, v n hefur veri stofnu n hlf- opinber rarma hugsanalgregla, til a hafa eftirlit me skounum manna. Samtkin 78 sj um hommana. Jafnrttisstofa lgskir hvern ann, sem efast um a konur su fullkomnir jafnokar karla til allra hluta og starfa, og Hatursorrulgregan getur krt og fengi dmdan hvern ann, sem efast um a kyn, kynttir ea kynhneigir su eins.

Ekki arf a taka fram a allar essar stofnanir kenna starfsemi sna alveg srstaklega vi mannrttindi.

Don Quixote taldi illa galdramenn villa mnnum sn. eir meinuu ru flki a sj, a vindmyllur vru rauninni risar og jfar og glpamenn vru fagrar konur lgum.

Hmsexalistar, feministar og fjlmenningarsinnar telja, a ef eir geti aeins ri niurlgum hinna vondu galdra- og sjnhverfingamanna, sem eir nefna hommahatara, karlrembusvn og rasista, muni hi sanna koma ljs: rauninni s samkynhneig eins og gagnkynhneig, konur eins og karlar og svartir eins og hvtir.

Eyjan , fyrirmyndarrki, muni svo loks rsa r hafi og eirri eyju muni rkja jafnrtti, lri og mannrttindi . Allir veri ar nkvmlega eins og hugsi eins. etta er draumur eirra og framtarsn.

g vildi ekki ba eirri eyju.

En hva mundi Sancho Panza segja um essar hugmyndir? Hva mundi hann til dmis hafa sagt um presta, sem vilja lmir draga sklltta, skeggjaa karla upp a altarinu og vgja saman? Hann yri aldeilis hlessa. Meira a segja don Quixote hafi ekki hugmyndaflug til a lta sr detta slkt hug.

a eru ekki mrg r san, a hver s sem hefi haldi v fram, a svartir vru eins og hvtir, konur eins og karlar og samkynhneig og gagnkynhneig vri eins, hefi veri talinn alvarlega veikur og sendur geveikrahli. Forsvarsmenn hinna nju kenninga sna hins vegar engin ytri merki gernnar truflunar, fremur en don Quixote, sem var manna virulegastur fasi.

eir froufella ekki, ganga hreinlega og snyrtilega til fara og skreyta flestir nfn sn akademskum titlum. Sumir klast meira a segja skikkju dmarans. Og eim er alvara: Hver s sem efast um hinar nju kenningar getur tt von allt a tveggja ra dvl fangelsi, skv. 233. grein almennra hegningarlaga. Hstirttur hefur snt a verki, a hann er til jnustu reiubinn.

Refsingar munu yngjast me runum, v essum kenningum verur ekki haldi til streitu til lengdar nema me valdi. Innrtingin (.e. frslan) dugar kannski stundum til a kfa tilteknar skoanir, en augljsum, blkldum stareyndum verur ekki trmt me heilavotti.

Skoanakgun er eitt, stareyndakgun er anna.

etta flk skilur ekki, a ljtur sannleikur er lka sannleikur og hvt lygi er lka lygi. Alltaf vera einhverjir, sem neita a taka tt ykjustuleiknum. Lgreglu og dmsvaldi verur v a beita sauknum mli, vegna ess a svartir munu halda fram a vera svartir og gjrlkir hvtum teljandi arfgengum ttum.

Konur munu lka fram vera konur og hommar vera fram hinsegin. Verldin mun halda fram a vera eins og hn er, ekki eins og vi viljum a hn s.Lgregla og dmarar munu v f ng a starfa umkominr.


Nasistar hafa smatilfinningu, rtt fyrir allt

g var a gramsa tlvunni og fann essa grein sem var skrifu egar Dalai Lama kon til landsins 2009. Margt henni fullt erindi enn dag.Mannrttindafrmuir vinstri manna hrpa stugt hrra.

Menn muna kannski, a Steingrmur, Jhanna og RG oru ekki a taka opinberlega mti Dalai Lama vegna hrslu vi nverandi valdhafa Kna (RG hafi reyndar starfa msum vinttuflgum vi fjarlga bla sem formaur Alubandalagsins), en allra hrustu kommnistar, me gmund fararbroddi, margir flagar gamla vinttuflaginu vi Ma, kveinkuu sr htt og snallt yfir standinu Tbet.

g man a vel, egar Havel, verandi Tkklandsforseti og fyrrum plitskur fangi, kom til landsins tunda ratugnum. sfnuust kringum forsetann og flruu upp um hann gamlir, yfirlstir, kinnroalausir lismenn ramanna austri, ar meal forsprakkar srstaks vinttuflags vi kvalara hans og ofskjendur. Dalai Lama hefur n komi til landsins og g hlt a sagan mundi endurtaka sig. Forklfar r gamla Alubandalaginu, sem n tilheyra mist Samfylkingu (.e. mensvkaarmi gamla alrisflokksins) ea Vinstri grnum (bolsvkaarmurinn, a heitir vst vinstri grn) hfu hugsa sr gott til glarinnar, en babb kom btinn.

Vandamli er, a hinir tveir armar gamla alrisflokksins hafa n teki vldin landinu og eir vilja ekki styggja knverska ramenn. Mannrttindabarttan er v sett salt um sinn, nema hj eim, sem dgum kalda strsins gengu allra, allra lengst stuningi snum vi alrisherra kommnista. Svo merkilegt sem a kann a virast eru a einmitt essir gmlu jbrur allra, allra bli drifnustu harstjranna, sem eru langhvrastir mannrttindabarttunni. Flki, sem t.d. hefur starfa (ea starfar enn) samtmis Amnesty og Kbuvinaflaginu, er einmitt flki sem n kemur hlaupandi til Dalai Lama. etta er einfaldlega of gott tkifri til a hgt s a lta a sr r greipum ganga.

eir sem voru unglingar dgum Hitlers eru n rvasa gamalmenni, en sta ltlausum ofsknum. Allt nnur lgml gilda um slendinga, sem gengu erinda kommnistarkjanna. Hver s sem hreyfir athugasemd um fort eirra er umsvifalaust sakaur um kaldastrshugsunarhtt og fortarhyggju og stimplaur fasisti, ef ekki eitthva enn verra. Vinstri menn beita astu sinni fjlmilun, menntakerfi og sagnaritun til a urrka t sgu 20. aldar, og hefur tekist a trlega vel. a unga flk, sem n ks Alubandalagsflokkana tvo og Framskn, ekkir ekki fort foringja sinna. Hn hefur veri urrku t.

g tla ekki essari stuttu grein a ra stuning sunda nlifandi slendinga, margra eirra enn valdamikla stjrnmlum, fjlmilun og menningarlfi, vi kgara og jarmoringja kommnista. a hafa arir gert. Mr finnst miklu merkilegra sbyljuhjal eirra samtmis um lri og mannrttindi, sem kristallast tttku margra eirra, sem hst hafa n mannrttindabarttunni samtmis og samhlia Amnesty og srstkum vinttuflgum vi msar bli drifnustu alrisstjrnir tuttugustu aldar, en um slkt er auvelt a finna skjalfest dmi meal manna sem enn gegna hum stum.

Einhverjir kunna a halda, a hr s um a ra a, sem kalla mtti afturbatapku-syndrm, .e. a eftir hrun jrntjaldsins 1989-1991 hafi eir, eins og Pll postuli leiinni til Damaskus, s villu sns vegar og turnast, en a er alrangt. Hrpin um mann og manngsku, lri, tjningarfrelsi og mannrttindi hafa streymt fr essu flki ltlausri, stvandi sbylju marga, marga ratugi.

g er hr ekki aeins a tala um slensku friarsinna, menningar- og mannar-menn, sem su stu til a stofna ea ganga (oft samhlia Amnesty-tttku) srstk vinttuflg vi Kna Maos, Austur-skaland, Sovtrkin (MR), Vetnam, Albanu, Norur-Kreu ea gengu srstakan stuningshp vi Pol Pot og Raua kmera, sem hr starfai um hr. Ekki m gleyma jmnnum eirra og mehjlpurum.

Fyrir dmstlum er venja a dma ekki aeins hinn seka, heldur lka hinn meseka, yfirhilmarann. Lismenn vinttuflaganna, hinir eiginlegu, yfirlstu, umdeildu, skjalfestu stuningsmenn alrisherranna, voru aeins toppurinn sjakanum. Jbrur eirra r rum annarra vinstri manna voru miklu, miklu fleiri. eirra hlutverk var fyrst og fremst a egja um ea gera sem minnst r disverkum kommnista og ekki sst, a stimpla hvern ann fasista, sem skri fr v sem fram fr alrisrkjunum.

etta er flki, sem fer til dmis enn dag allt einu a tala um menntun ea heilbrigisjnustu, egar tali berst a disverkum Castros.

g er annig gerur, a mr finnst jfurinn, tt vondur s, miklu athyglisverari persna en jfsnauturinn. Mr finnst lka don Quixote merkilegri en Sancho Panza og Vinstri grnir merkilegri en Samfylkingin og Framskn.

ar ( Framskn)var lka fjldi mehjlpara og umegjenda af essari tegund kaldastrsrunum, flk, sem dmdi alla fasista sem einhverri alvru gagnrndu standi kommnistalndunum, ar meal hvern ann sem geri athugsemd vi stjrn Maos ea standi Tbet. Framsknarmenn stofnuu lka vinttuflag vi kommnistastjrnina Blgaru (sem kallai sig Bndaflokkinn) essum rum, en um jmennsku svonefndra annarra vinstri manna vi a sem gerist kommnistarkjunum er aldrei tala. eir eru stikkfr.

Stunings- og jmenn ofskjenda jar hans hpast n kringum Dalai Lama eins a eigi honum hvert bein. Svoleiis gera nasistar ekki. eir ganga ekki heldur Amnesty. a er eins og eir hafi meiri smatilfinningu.


Hver ea hverjir myrtu Palme?

N eru liin 30 r fr morinu Olof Palme, en hann var margan htt tkngervingur fyrir flk eirrar tegundar sem situr va stu valdastlum hr landi, jafnt menningarlfinu sem stjrnmlum ( ekki nverandi valdhafa) sem lkur helst aldrei sundur munni n ess a tala um fri, lri og mannrttindi, hluti sem a skilur ekki fremur en Palme. v finnst mr tilavali a endurbirta etta n. Margir fyrrverandi rherrar, alingismenn og sjlfur forseti slands hafa snt verki fyrrirum og allt fram ennan dag raunverulega afstu sna til lris og mannrttinda me tttku srstkum vinttuflgum vi bli drifnar alrisstjrnir (Kbu, Sovt, Austur- skaland Vetnam o.s.frv.). etta fr fram alveg samhlia Amnesty- tttku og annarri mannrttindabarttu. a er mikill misskilningur ef einhver heldur a lris- og mannrttindahjal essa flks hafi byrja eftir fall Berlnarmrsins 1989.

g bj Svj rum Vetnamstrsins, en um a skrifai g fyrir nokkrum rum jml greinina Vetnam, vendipunktur kalda strsins.Hr fer eftir kaflinn um Palme r eirri grein:

g sat essum rum tvvegis fundi um Vetnam, ar sem Olof Palme var frummlandi, og get votta, a maurinn var gtlega greindur, vel a sr og fljtur a hugsa. g get lka votta, a stuningur hans vi upphafsmenn Vetnamstrsins, innrsarheri kommnista Ind- Kna, var alger og skilyrtur. Hann var hinn gtasti fulltri fyrir r skoanir, sem hann deildi me milljnum Vesturlandaba og tugsundum slendinga essum rum. En hver myrti Palme? Suur- Afrkumenn hafa veri nefndir, enda var Palme orlagur fyrir barttu sna gegn kynttamisrtti. En fleiri koma til greina. egar innrsarherir kommnista jfrelsuu loks lndin Ind- Kna me vopnavaldi vi gfurlegan fgnu lris- postula, friarsinna og mannrttindafrmua hvarvetna, hfu Hanoi- menn skipulegar jflokka- og kynttaofsknir, sem vinir eirra, vinstri menn, tala aldrei um. Kannski var moringi Palmes maur af fjallajflokki ea af kinverskum uppruna, ea barn svarts bandarsks hermanns, en trnaargo Palmes, essa heimskunna mannrttindafrmuar, herstjrarnir Hanoi, ofsttu allt etta flk me yfirveguum, miskunnarlausum htti. Fullkomi kaldlyndi Palmes gagnvart btaflkinu og fyrirlitning v var alkunnug, og moringi hans gti vel hafa komi r eirra rum.

Og hva me frnalmb Castros? Frg var heimskn Palmes til Kbu klfar sigurs jfrelsisaflanna Ind- Kna 1975 ar sem essi kunni mannrttindafrmuur hlt hverja lofruna af annarri um gestgjafa sinn, en um a leyti voru plitskir fangar Kbu eitthva um 40.000. Menn stu ar fangabum allt a 20 r fyrir samkynhneig, a sltra k ea bija um hrra kaup, en Kbu, eins og rum verkamannalveldum er verkalsbartta refsiver. Moringi Palmes gti lka hafa veri r eirra rum.

Palme notai tkifri Kbu til a fagna alveg srstaklega Pol Pot og Rauum Kmerum, sem voru nkomnir til valda, en einmitt rann bli sem allra strustu straumum. Moringi Palmes gti veri einn eirra sem komust undan jarmoringjunum.

egar essi heimskunni friarsinni var Kbu hafi Castro einhvern strsta her heimi, tt ekki s mia vi flksfjlda, um hlfa milljn manna undir vopnum, og hlt her snum ti til styrjalda og manndrpa 15 lndum va um heim, ekki sst Afrku, ar sem menn hans lgu um 8 milljnir jarsprengna. Moringi Palmes gti veri r rum ttingja eirra sem hermenn ea jarsprengjur Castros hafa drepi ea limlest. Mguleikarnir eru teljandi og smuleiis eru frnarlmb kgunar, jarmora og hernaar vina og trnaargoa Palmes, essa lris- postula, mannrttindafrmuar og friarsinna teljandi.

rlg Palmes voru a snnu hrmuleg og engum skandi. Hann hefur sari rum ori pslarvottur, trnaargo og tkngervingur mikils hluta vinstri manna, flks eirrar gerar sem hrlendis strir mensvka- armi Alubandalagsins, svonefndri Samfylkingu. etta er flki sem sagist ekki vera kommnistar, en gekk erinda alrisaflanna kalda strinu undir formerkjum lris, friar og mannrttinda. g kann a mrgu leyti betur vi bolsvka- arminn, sem n nefnir sig Vinstri grna. eir ganga hreinna til verks.


abrsar Eldlendinga


g man vel snlyktina ljsastofunni Austurbjarsklanum fyrir lngu og ef vita san , a tfjlubltt ljs breytir srefni andrmsloftsins sn. tilefni af umru um sn yfir slandi finnst mr tilvali a birta etta. essi grein birtist fyrst Mogganum gst 1999, en hn hefur engu tapa gildi snu. vert mti. sngati hvarf nokkrum rum eftir birtingu greinarinnar, en kom svo aftur, jafn strt og ur, og a er ori alveg ljst, a hr er um nttrufyrirbri a ra, h brlti mannanna. Barnalegar yfirlsingar um a eitthver aljasttmli um sskpa og abrsa hafi tt tt minnkun sngatisns er ekki anna en hjktlegt yfirklr. Menn munu kannski veita v athygli a g tk nokkrar lnur og setningar r essari grein egar g skrifa njustu grein mna um essi ml, jmlagreinina"A flta sldinni"V.E.

HEIMSENDAFR gengur n yfir lndin og nja rsundi vafalaust tt v. etta er ekki fyrsta sinn, v sari hluta tundu aldar breiddist s hugmynd sem eldur sinu um hinn kristna heim, a dmsdags vri a vnta ri 1000. Mundu kristnir einir bjargast, en heinir brenna vti. Hfst n eitt mesta kristinbostak sgunnar, og kristnaist Mi- og Austur-Evrpa fum rum samt Gararki, svo og Danmrk, Noregur, Grnland og sland.
Heimsendirinn, sem lofa hafi veri ri 1000, lt sr standa, og hefur kirkjan san ekkert vilja ra fri. Hn hlt fast hina gfurlegu landvinninga sna. Heimsendafrsins mikla er t.d. hvergi geti eirri ritskouu slendingabk sem varveist hefur. Raunar hefur lengi veri prvatskoun mn, a a hafi veri heinir menn, sem bentu umhverfi og sgu: "Hverju reiddist Gu..." (ekki goin) egar eldgos hfst ar sem ingheimur, ea a.m.k. hinn kristni hluti hans, bei ofvni eftir heimsendi, skjlfandi beinunum, ingvllum ri 1000. Eldgosi var tlka sem upphaf heimsendisins. slendingabk er eina fornriti, sem vita er um me vissu, a kirkjan ritskoai og beinlnis breytti og mr finnst afar lklegt, a hin fleygu or Ara um a "hafa a, sem sannara reynist" vsi til ritskoara hans.
Heimsendafri (eskatlga lrra manna mli) var eitt hfuvifangsefni mialdagufringa. Tldu hinir lrustu menn mialda einsnt, a syndugt lferni mannanna, grgi og illska mundi fljtlega kalla yfir eld og brennistein, pestir og kli uns mannkyni tortmdist me llu fyrir sakir vonsku sinnar, synda og almennrar flmennsku. Eskatlgum tkst aldrei a dagsetja heimsendi almennilega, hann drst von t viti og er ekki kominn enn. Minnir etta afar miki mlflutning eirra, sem grnastir eru og vitlausastir "umrunni" n til dags.
Fri, sem nna stejar a er a sgn essa flks tvennu lagi. fyrsta lagi valdi syndugt lferni mannanna, grgi eirra og illska alveg voalegri mengun, sem hafi gert gat snlagi, ekki norurhveli ar sem flestallt flki br, heldur byggum hinum megin hnettinum. eir, sem ekki brenni lifandi sleppi ekki, heldur drukkni. a s nefnilega a hlna verinu af vldum tttnefnds syndugs lfernis mannflksins. Muni v sinn brna, en hann er nnast allur fyrrnefndum byggum hinum megin hnettinum. Hafi muni san fla yfir lndin.
Tlvufringar, framleiendur og seljendur hafa svo komi sr upp rija frinu, en um matarholu eirra verur ekki fjalla hr, enda fellur "2000-vandinn" fremur undir markasfri en eiginlega heimsendafri.

tfjlubltt ljs myndar snlagi
Byrjum snvandanum: g jta fslega, a g man nsta ftt r eirri takmrkuu efna- og elisfri sem kennd var mladeild MR sjunda ratugnum. man g nokkur mikilvg atrii um sn, sem g veit ekki betur en su enn almennt viurkennd og standi hggu. Hefur vaki svaxandi undrun mna undanfarin r, a enginn skuli hafa au bent, svo alkunn sem au eru.
fyrsta lagi: sn er ekki fgt lofttegund, sem aldrei kemur aftur egar hn eyist, heldur einfaldlega hreint srefni annarri mynd. Sameind sns hefur rjr frumeindir sta tveggja venjulegu srefni og hefur a v allt ara eiginleika, er m.a. eitra. ru lagi: Stug nmyndun sns r srefni sr sta nttrunni, t.d. vi eldingar, og allir ekkja snlykt, sem gs upp egar skammhlaup verur rafmagnstkjum. a myndast einnig m.a. blvlum og tfjlublum lmpum.
rija lagi, og a sem mestu mli skiptir: snlagi verndar ekki einungis jrina gegn tfjlublum geislum slar, heldur er beinlnis mynda af eim.
etta m sj einkar vel vi bi heimskautin, en ar er snlagi ykkast haustin, egar tfjlublir geislar slar hafa skini unnt srefni efstu lgum gufuhvolfsins mnuum saman og breytt v sn. Jafnskjtt og heimskautanttin skellur fer sni aftur a breytast srefni og lagi a ynnast, enda er sn miklu stugra en venjulegt srefni. taka vi svonend kolflorsambnd (CFC), sem eya sni og ekki koma nema af afar litlu leyti r sskpum og abrsum, heldur hafa streymt r irum jarar rlitlu magni fr v hn var glandi eldhnttur og hafa alla t veri til staar sem snefilefni gufuhvolfinu. egar slin fer aftur a skna ykknar lagi n ar til a nr hmarksykkt. Fjarri heimskautunum, ar sem tfjlubltt ljs slar skn srefni gufuhvolfinu alla daga rsins er snlagi stugt allan rsins hring, og engin marktk breyting ykkt ess hefur ar nokkurn tma mlst.

Hvar er sngati norurhveli?
Samkvmt kenningum grningja veldur loftmengun sngatinu suurhveli.
etta er skrti. Vegna snnings jarar og miflttaafls skiptast veurkerfi norur- og suurhvels a mestu tvennt vi mibaug (Coriolis- kraftar). S mengun, sem verur til inrkjunum norurhveli kemst ekki nema a afar litlu leyti suur hitabelti, hva langt suur fyrir a. Og hvers vegna er ekkert sngat norurhveli, ar sem yfir 90% mengunarinnar vera til?
Samkvmt nlegum tlum S.. fara um 6,4% inaarmengunar heimsins fram hitabelti og suurhveli. Lndin, sem nefnd eru, eru flestll hitabeltinu a meira ea minna leyti. Strborgir tempraa beltinu syra m telja fingrum sr, og r eru allar nsta ngrenni hitabeltis, lka langt fr suurskauti og Flrida er fr norurskauti. ar fyrir sunnan er mengun nnast engin, trlega langt innan vi 0,001% af heildinni. Tempraa belti syra er a mestu aki vttumesta, ffarnasta, og jafnframt mengaasta thafi jararkringlunni, og sunnan til ba miklu fleiri saukindur en menn. smu breiddargrum norurhvels, sem er jafn strt, er hins vegar m.a. a finna Bandarkin, Evrpu, Rssland, Kna og Japan. ar vera 93.6% heildarmengunarinnar til, samkvmt fyrrnefndum tlum, a hluta til inni sjlfu norurheimskautssvinu. En hvar er sngati?
Umfer flugvla hloftunum er talin einkar skaleg snlaginu. Suurskautslandinu hafa asetur feinir vsindamenn, miklu frri en bar vi Grettisgtu Reykjavk. Feinar lgfleygar flutningavlar fra eim vistir a sumarlagi nokkrum sinnum ri. Um ara mengun er ekki a ra.
Um hloftin yfir norurheimskautssvinu, sem er jafn strt, fara hins vegar risastrar faregaotur meira en hundra sund sinnum ri hverju. ar ba milljnir manna og strar, mengandi borgir bor vi Murmansk eru langt inni sjlfu heimskautasvinu. Og g spyr aftur: Hvar er sngati norurhveli?

Kuldi meginstan
g s gta skringu sngatinu ltilli grein erlendu blai fyrir nokkrum rum og var hn hf eftir hpi vsindamanna vi bandarskan hskla, sem veri hfu vi rannsknir Suurskautslandinu. essi skring samrmist ekki eirri "plitskri rtthugsun" sem n er tsku a fylgja, v mengunarkenningunni er alfari hafna, enda segja eir enga slka mengun hafa fundist. Var greinin v hf ltt berandi sta innsu, en meginatriin voru eftirfarandi:

Gufuhvolfi s dlti grynnra yfir Suurskautslandinu, enda heimskauti sjlft um riggja klmetra h, en miklu meira mli skipti frosti, sem ar rkir, sem getur ori allt a 100 stig. essi fimbulkuldi hgi llum efnabreytingum, ar meal ummyndun srefnis sn sumrin. Hitastig hafi fari lkkandi ar syra undanfarin r og s a, samt slblettum lklegasta skringin tmabundinni stkkun sngatsins. telja eir lklegt a sngat hafi veri til staar alla nverandi sld, ea um 3 milljnir ra, stkka kuldaskeium, en minnka hlvirisskeium eins og v sem n rkir. norurhveli s miklu hlrra og v ekkert sngat.
Skringu v, hvers vegna ekkert sngat fannst aljlega jarvsindarinu 1958 segja eir lklega vera, a mlingaaferir hafi veri frumstari en n, enda hafi enginn veri a leita srstaklega a essu fyrirbri, sem var enn ekkt.
a er athyglisvert, hve fir alvru vsindamenn hafa vilja koma nlgt "umrunni" um sngati og a sama gildir einnig og ekki sur um hina "umruna", .e. um "grurhsahrifin" en um hana mun g fjalla sar. eir, sem anna bor tj sig eru gjarnan me prf einhverri allt annarri frigrein. Yfirlsingar drafrings ea grasafrings um veurfrileg efni eru lka marktkar og t.d. yfirlsingar tannlknis um verkfri ea jarfrings um stjrnufri.
v er a, a essi "umra" hefur a mestllu leyti veri hndum erlendra blaamanna, sem augljslega skortir lgmarks undirstumenntun, ekki aeins nttruvsindum, heldur barnasklalandafri, vita t.d. ekki, hve sraltil bygg er suurhveli jarar og halda einfeldni sinni a fyrst norurhveli s menga hljti suurhveli a vera eins. Stjrnmlamenn, sem eru lka grnir landafri sem ru, taka san kvaranir t fr skrifum sifrttablaamanna, enda lklegt til vinslda. a strir nefnilega gegn rkjandi "plitskri rtthugsun" a malda minn gegn "umhverfisverndarsinnum", er lka visjrvert og a hallmla konum, hommum, svertingjum, dvergum, feitu flki ea rum, sem eiga undir hgg a skja lfsbarttunni.

Sem dmi um endaleysuna m taka kenningu a sngati s af vldum abrsa. Systir jararba eru Eldlendingar. Samkvmt kenningum "umhverfisverndarsinna" hltur abrsanotkun essa ftka flks a vera ein meginstan fyrir sngatinu, v a frtldum fyrrnefndum vsindamnnum Suurskautslandinu, sem nota rugglega mjg lti hrlakk, er ekki um ara abrsa a ra suurhveli jarar nr heimskautinu. Mikil er v synd Eldlendinga, sem eru lka margir og bar Breiholtshverfi Reykjavk og lka langt fr suurskauti og Lundnabar eru fr norurskauti.
Ea eiga kannski saukindur Patagnumanna skina?
A lokum: Vandamli er ekki skortur sni, heldur offramleisla ess. a myndast sem fyrr sagi blvlum og er ein meginuppistaan strborgarmengun ntmans. Hefur sneitrun ori ar sundum a bana undanfarin r.
sngati hefur engan drepi.
Og g spyr allra sasta sinn: Ef mengun er orskin, hvar skpunum er sngati norurhveli?


Mussolini, Hitler, Gnarri og Pratar.

essi grein var upphaflega skrifu um Gnarri, en hn alveg nkvmlega jafnvel vi um Prata.

g veit vel, a margir munu hv egar g segi etta, en g s ekki betur en a flki sem kaus Jn Gera Narr og n styur Prata s beinir arftakar eirra sem kusu snum tma Mussolini og Hitler. eir fengu raunar hlutfallsega svipa fylgi og slensku kjnarnir. llum tilvikum er um a ra einfaldar slir sem mynda sr a hgt s a lkna vandaml heimsins me v a f nja menn til valda. Lausnarori er breytingar.

eir Mussolini og sar Hitler voru snum tma nir menn, me nja stefnu. eir bouu njar lausnir og hfu miki og hvrt fjldafylgi meal einfeldninga af msu tagi. a voru nefnilega ekki illmenni, heldur kjnar sem komu eim til valda.

Kosning Jns G. Narr og gfurlegt fylgi Prata snir fyrst og fremst murlegan lrisroska jarinnar. Flk sem ver atkvi snu ennan htt tti varla a hafa kosningartt. g hef stundum fengi smjrefinn af hugarheimi essa lis egar a skrifar athugasemdir bloggi mitt og fsbkarsu. a er dapurlegt til ess a vita a slkt flk skuli hafa n 34% fylgi Reykjavk og svipa skoanaknnunum. etta vekur mnum huga spurningar um hvort ekki eigi a takmarka kosningarttinn eitthva, ea a.m.k. a hkka kosningaaldurinn. Sagan snir tvrtt a gfurleg htta getur skapast ef flk af essu tagi fr vldin.

lok fyrri heimstyrjaldar rkti mikil upplausn Evrpu og upp spruttu fjlmargar grasrtarhreyfingar. Rsslandi hafi ltill hpur agerarsinna undir stjrn Lenins hrifsa vldin af rlausri, rvilltri stjrn mensvka og talu stofnai gamall marxisti, Benito Mussolini, nja grasrtarhreyfingu, sem spai a sr fylgi. Hann lofai nju og betra jflagi gegn hinu gamla, rotna og spillta valdakerfi talu. Fjldahreyfing hans ni svo vldum 1922.

Mussolini var sem fyrr sagi framan af kafur kommnisti og marxisti en snerist gegn Lenin og lismnnum hans heimsstyrjldinni. Fjldamargt kenningum og stjrnkerfi talskra fasista var fr Marx, Lenin og kommnistum runni og san teki upp af nasistum, ekki sst algert alrisvald Flokksins.

Um 1930 skall svo kreppan yfir af fullum unga. Efnahagur skalands var kalda koli og stjrnvld vissu ekki sitt rjkandi r. Hpar mtmlenda af msu tagi u um gtur og torg. eir heimtuu nja menn til valda og fengu a lokum vilja snum framgegnt. Lrislega kjrin stjrnvld gfust upp og allir vita hvernig fr.

Flki sem hr slandi hefur gert og gerir forystuflk Prata, Hr Torfason ea Jn Gera Narr a trnaargoum og leitogum er af svipuu tagi og r einfldu slir sem snum tma studdu nasista/fasista (og kommnista). a flk taldi sig, eins og kjsendur Jns G. Narrs og adendur Prata, vera a mtmla einhverju. etta flk veit ekki afleiingar gera sinna, v enginn veit fyrir fram, hva framtin ber skauti sr. a s eim Mussolini og Hitler nja menn me njar lausnir, sem mundu svo veifa einhverjum tfrasprota og stofna ntt og betra jflag, alls lkt hinu spillta og rotna lrisjflagi sem augljslega ri ekki neitt vi neitt.

Pratar og Jn G. eru vissulega meinlausari en eir Mussolini og Hitler, en smu grundvallarstur voru fyrir stuningi eirra og sams konar flk ks og ur studdu alrisherrana fyrrnefndu. a gleymist oftast, a ekki aeins kommnistar, heldur lka nasistar og talskir fasistar hugust stofna njan og betri heim.

Eins og g sagi upphafi voru a ekki illmenni, heldur kjnar, sem komu Hitler og Mussolini til valda.


A flta sldinni 4. tgfa endurskou

g hef enn einu sinni auki og endurbtt essa ritger mna, sem g tel raunar a tti a vera skyldulesning fyrir alla hugamenn um loftslagsml, ekki sst sem hyggjur hafa af hlnun jarar, en hr er a finna flest allt a, semg a segja um etta ml.tt hn s nokku lng, ber flestum saman um a hn s ekki erfi aflestrar, enda reyni g a forast a vera allt of frilegur. Um allt etta ml er best a beita fyrst og fremst almennri, heilbrigri skynsemi og einskora sig vi hrekjanlegar sgulegar, landfrilegar ognttrufrilegar stareyndir.


g man a vel, egar g var Austurbjarsklanum fyrir hlfri ld ea svo, lngu ur en hann var fjlmenningarskli, a mr og jafnldrum mnum var sagt, a veur hr hefi veri miklu hlrra fyrir landnm en a er n. Ekki yrfti anna en fara nstu mgrf, ar sem strir trjstofnar vitnuu um miklu grskurkara sland en a sem vi ekkjum. g man lka, egar g var skmmu sar gagnfrasklanum vi Lindargtu, a okkur var bent stareynd, a fyrir rfum rsundum, skmmu fyrir daga Forn- Egypta, var Sahara- eyimrkin grasi grin sltta, yfir a lta eins og jgarar Austur- Afrku eru dag, jafnframt v a sland var jklalaust a kalla. etta skri kennarinn svo, a uppgufun r hfunum hefi veri meiri. Auk ess hafa allir lrt, sasta lagi elisfri 9. bekkjar grunnskla, a hltt loft tekur til sn margfalt meiri raka en kalt. Grflega ir etta a hlnun gufuhvolfsins um eitt stig veldur hkkun vatnsgufu v um sj rakastig. Raki gufuhvolfinu var v miklu meiri en n og ar me rkoman. etta voru egar alkunnar stareyndir og eru enn stareyndir tt r virist ekki lengur alkunnar.

ur en lengra er haldi ttu menn fyrst a gera sr grein fyrir einu algeru undirstuatrii: Grurhsahrif vru g. Ef s smvgilega endurhlnun og uppsveifla hitastigi, sem stai hefur megindrttum fr aldamtunum 1900 er eitthva anna en talmargar arar upp- og niursveiflur hitastigi undanfarnar aldir og rsundir og heldur fram, lkt llum hinum, ber a fagna v. g undirstrika etta vegna ess a flestallir, nnast allir sem fjalla um essi ml ganga t fr v sem gefnu a afturhvarf til hins hlja, raka loftslags fyrri alda og rsunda s eitthva voalegt, sem skylt s a berjast mti. etta er alrangt. Endurhlnun a taka fagnandi. Raunar bendir margt til a uppsveiflunni s n a ljka eins og llum hinum, og vi taki niursveifla.
g veit vel, a egar menn lesa etta munu eir telja, a n hafi g endanlega fari r lmingunum. En svo er alls ekki. Mr er full alvara. Loftslagsvandinn er enginn vandi. vert mti. Afturhvarf til hins hlja, raka loftslags sem rkti fyrri hluta nverandi hlskeis vri llum til hagsbta.

g hlt ekki a a vru nein srstk tindi, a mesti vinur alls sem lifir, er frost og kuldi. etta hljta allir a vita. Skynlausar skepnur, fuglar, fiskar, skordr, grs og jurtir vita etta vel og leita v vallt hljuna. Umhverfisverndarsinnar vita etta, tt undarlegt megi virast augljslega ekki. eir, fjlmilamenn og flestir stjrnmlamenn, me Al Gore fararbroddi hafa fengi flugu hfui a hljan, vinur alls sem lifir, s vond. Hin meinlokan er enn undarlegri, en hn er s, a heimurinn muni farast, ef hlnar eitthva agnarlti aftur, um kannski eina- tvr grur nstu hundra rum, annig a loftslag fari aftur a lkast v sem var t.d. dgum Grikkja og Rmverja. voru nverandi sandldur Norur- Afrku grnar og helsta kornforabr veldisins. Allt Mijararhafssvi var raunar grnna og grnara en n og fornleifar sanna, a vnrkt var stundu vi Hadranusar- mrinn landamrum Skotlands. Eins og slenskir jklafringar vita voru slenskir jklar essum tma miklu minni en n, sumir lti anna en snjskaflar, sem sem sj m mefylgjandi mynd.

Og hva gerir a til tt slk vertta komi aftur? g vil taka etta skrt fram vegna ess a bkstaflega allir sem um etta ml fjalla ganga t fr v sem gefnu, a endurhlnun og afturhvarf til hins hlja og raka loftslags dgum vkinga, Rmverja (hlrra en hj vkingum) ea Forn- Egypta (hlrra en hj Rmverjum) ea jafnvel afturhvarf til brealsks tma egar flestallar eyimerkur voru grnar og sland jklalaust vri eitthva vont. Svo er alls ekki. vert mti. tt merkilegt megi virast snast lka flestir, sem eins og g blsa grurhsakenningarnar telja, alveg eins og forsvarsmenn kenningarinnar, a slk endurhlnun vri eitthva sem beri a forast og berjast mti. Svo er alls ekki.

tt menn, ea a minnsta kosti slendingar af eldri kynslum, hljti eins og g hafa lrt a, a veur var miklu hlrra fyrr ldum og rsundum virast allir arir en g bnir a gleyma v. mesta lagi er ess stundum geti, a veur hafi veri hlrra landnmsld, sem er t af fyrir sig rtt, en hafi klna verulega fr dgum Grikkja og Rmverja sund rum fyrr. Veur dgum Rmverja hafi aftur klna verulega fr dgum Forn- Egypta, sem aftur var kaldara en hinu atlantska ea heitasta skeii brealska tmans (einnig nefnt holocen- hmarki) sem lauk fyrir eitthva rmlega 6000 rum, skmmu ur en elstu mannvirki Forn- Egypta og Smera fru a rsa. var hiti mun hrri en svrtustu spr tlvulkanasmia umhverfisverndarsinna gera r fyrir, 4-5 stigum hrri en n. var sland jklalaust og Sahara algrin eins og arar eyimerkur. etta eru allt beinharar stareyndir sem ekki er hgt a mtmla og g hef vita um san sku og hlt til skamms tma a vru alkunnar. Enginn virist n muna eftir essu nema g, tt a s umdeilt.


En ltum n nnar mlin: g lri eins og arir af minni kynsl barna- gagnfra- og menntaskla a vi lifum n sld, tt hlskei s. raun er loftslag n afar kalt, s mia vi jarsguna heild, og raunar einnig mlikvara nverandi hlskeis, sem er eitt af kringum 20 slkum sustu rjr rmilljnir. Menn hljta a vita, eins og g, a mest alla milljara ra sgu jararinnar hefur hiti veri allt fr fimm- tu og stundum allt a 20 stigum hrri en n og ltill, og oftast enginn s vi heimskautin. Mest alla jarsgu slands, .e. tertertma sem nr yfir fyrstu 15-20 milljn (ekki sund) rin ar til nverandi sld hfst, var loftslag og grur hr svipaur og n er Norur- Kalifornu, svo sem sj m surtarbrandslgum og steingervingum Tjrnesi og var. Slkt loftslag er slandi og jrinni allri elilegt, ekki saldarkuldinn, sem n rkir, rtt fyrir hlskei.

Nverandi hlskei rkjandi saldar hfst me gfurlegu fli fyrir eitthva um tu-tlf sund (ekki milljn) rum. Hiti hkkai enn einu sinni skyndilega um tu stig ea meira norurslum minna en mannsaldri alveg n grurhsahrifa af mannavldum svo jkulskildirnir miklu brnuu rskmmum tma.
Menn hafa, sem fyrr sagi fundi merki um 20 ea fleiri nnur slk hlskei nverandi sld (ea kvartertma), sem stai hefur allt a rjr milljnir (ekki sundir) af 4.500 milljn ra sgu jararinnar. au standa feinar rsundir um hundra sund ra fresti og hafa sum augljslega veri miklu hlrri en a sem n rkir. Um stur hlskeianna er ekkert vita me vissu, en langtmasveiflur geislun slar eru alls ekki lkleg orsk. Breytingar sporbaug jarar geta varla skrt svo skyndilegar og snggar sveiflur. Fundist hafa merki um nokkrar arar strar saldir fyrri tmaskeium jarsgunnar, en r hafa veri tiltlulega stuttar s mia vi rmilljara heildarlengd hennar.

Hitastig jrinni fer sem fyrr sagi n hgt klnandi og ornandi. essi klnun er ekki jfn, en tt hita- og rakakrfan s hlykkjtt, liggur hn afdrttarlaust niur vi, mnnunum og gjrvllu lfrkinu til mlanlegs tjns. Stru niursveiflurnar hitakrfunni m kalla litlar saldir og hafa veri nokkrar. ess milli hlnar aftur um skei, en rtt fyrir allar sveifur og sveiflur innan sveiflum klnar og ornar loftslagi hgt og sgandi. Allir kannast vi sustu litlu sld sem ni (grflega) yfir tmabili fr 1300-1900, en nnur slk, sem var miklu hlrri, hefur lengi veri kunn. Hn hfst eitthva upp r 500 f. Kr. og ni inn fyrstu aldir okkar tmatals. lagist bygg af norur- Skandinavu og gresjur Mi- Asu skrlnuu og uru r eyimerkur, sem ar eru n. etta hvort tveggja tti mikinn tt a hrinda af sta jflutningunum miklu.

Enn ein slk ltil sld (sem var hljust eirra) hfst um 2200 f. Kr. og st 2-3 aldir samkv. borkjrnum Grnlandi. urrkarnir sem henni fylgdu ttu mikinn tt a gera taf vi elsta konungsrki Egyptalands og menningu Smera nverandi rak.

Mnnum sst stundum yfir, hve stutt er san jkulskeiinu, (sem margir kalla einfaldlega sldina) lauk. Rekji menn sguna aftur til ess tma egar pramdar Egypta voru reistir og elsta syndaflsagan, Gilgamesh, var ritu af Smerum eru eir egar komnir hlfa lei aftur sld. a er varla tilviljun a slkar flasagnir eru alls tplega 200 talsins fr llum heimshornum, en frgastar eru sagnirnar um Nafl, Gilgamesh og Atlantis. Fli mikla lok saldar er miklu nr okkur tma en flestir halda.

Fyrstu rsundin eftir fli mikla, sem markar upphaf nverandi hlskeis var loftslag norurslum sem fyrr sagi miklu heitara en ofstkisfyllstu reiknimeistarar og spmenn heimsendafringa ntmans gera r fyrir svrtustu tlvuspm snum. sbirnir og arar heimskauptaskepnur lifu gu lfi rlti norar en n. Meginjklar Suurskautslandinu og Grnlandi brnuu ekki, tt eitthva kvarnaist r eim, einkum Grnlandi, og mealyfirbor sjvar, a frtldu landrisi (sem var grarlegt norurslum egar jkulfarginu ltti) og landsigi var litlu hrra en n. Allt etta dmi um yfirbor sjvar er raunar afar flki, v landrisi sem sar hefur ori norurslum er geysimiki, ekki sst hr slandi. Annars staar, svo sem vi Norursj, hefur ori landsig. Vi Mijararhafi og sunnar, ar sem hrifa fr jkulfarginu gtti ekki var yfirbor sjvar sralti hrra en n.

Um etta eins og anna er best a nota raunverulegar sgulegar stareyndir en gleyma tlvulknum. Vatnajkull og arir nmyndair smjklar norur- og suurhveli og a sem kvarnast r Grnlandi dugir aeins til feinna sentimetra ea mesta lagi rfrra tuga sentimetra hkkunar sjvarbors tt allra svrtustu tlvuspr rttust og jrin hyrfi til brealska tmans og yri aftur sem aldingarur. Ekkert bendir til a svo fari. Ef gufuhvolfi hlnar eykst mjg vatnsgufa v, sem stular a lkkun sjvarbors. Smuleiis eykst snjkoma jkla miki, en a er koma (snjkoma umfram sumarbrnun) ekki hitastig, sem mestu rur um vxt og vigang jkla. Hbunga jklanna hkkar v, tt r kvarnist nr sjvarmli. Eitt er alveg vst: Bi Grnland og Suurskautslandi voru snum sta tt loftslag vri etta miki hlrra.

brelskum tma var sland nnast parads jru samanburi vi a sem n er, enginn Vatnajkull, aeins feinir snjskaflar hstu tindum og landi allt grnt og grri vafi. Hveitirkt hefi trlega mtt stunda Sprengisandi, jafnvel Hveravllum. Allt lfrki tk vi sr. Gfurleg landflmi va um heim, sem hfu veri ltt byggileg vegna kulda ea urrka, uru n aftur lfvnleg mnnum, drum og jurtum. Fremrar brnuu n ess a metanuppstreymi geri illt af sr. Uppgufun r hfunum jkst, og hi hlja loft gat teki til sn meiri raka en ur. Sahara- eyimrkin var grasi grin, eins og flestar arar eyimerkur og ttbygg mnnum og skepnum. San klnai hgt og ornai, svo byggin frist til strandar og Nlardalinn. essi run tk langan tma. Sinai- skaginn hefur annig rugglega veri miklu grnari en n egar Mses var ar fer me flk sitt 40 r fyrir um 3.500 rum, v um sama leyti sna fornleifar a krkdlar og flhestar voru enn n lngu horfnum fljtum Ahaggar og Tibesti- fjllum langt inni Sahara.

essi klnun og ornun ni hmarki um aldamtin 1900, en voru jklar slandi og annars staar meiri en nokkru sinni fr v jkulskeii (sld sem ffrir kalla svo), um tu sum rum fyrr.

Jafnframt v a Vatnajkull og arir smjklar norur- og suurhveli hafa veri a myndast og skra fram hafa eyimerkur hvarvetna veri a stkka, uppgufun minnkar r hfunum, og kalt lofti inniheldur minni raka en fyrr. Enn tmum Rmverja voru borgir reistar blmlegum landbnaarhruum Norur- Afrku, ar sem n eru sandldur einar. Strir hlutar Norur- Afrku voru enn grasslttur og aan komu flar Hannibals og villidrin hringleikahsin. ar sem ur voru kornakrar Mesptamu, eru n eyimerkur raks. Sd- Arabu, ran og Gb og Taklamakan- eymrkum Vestur- Kna hafa fundist fjlmargar, n nafnlausar og yfirgefnar borgir og orp grafnar sandinn, v me lkkandi hitastigi minnkar rkoman og eyimerkur skrlna. egar sasta litla sld hfst fyrir alvru um 1300 grfust orp Anasazi- indna suvesturrkjum Bandarkjanna sand og fru eyi. Um allt etta er best a tra ritum samtmahfunda r fornld og fornum mannvistarleifum eyimrkum hvarvetna, r ljga ekki. Forn- Egyptar ttu annig fyrir 3000 rum sfelldum bardgum vi svonefnda Lbumenn, sem komu strsvgnum vestan a svo sem sj m samtmamyndum og frsgnum. Svi, sem nefndist Lba heitir n Vestur- eyimrk Egyptalands og sandldurnar ar ar sem eitt sinn var fari strsvgnum eru n einungis frar torfrujeppum blrudekkjum.

essar stareyndir og margar arar voru mr og jafnldrum mnum kenndar fyrir lngu og g hef vita um etta flest san g var barn og unglingur. g hlt v einfeldni minni a arir vissu etta lka. Svo virist ekki vera. Bkstaflega allir jafnaldrar mnirvirast vera bnir a gleyma v sem eir hljta a hafa lrt eins og g, nefnilega a loftslag jrinni hefur veri a klna og orna sveiflum og rykkjum sex- sj sund r. Endurhlnun vri llum til gs, mnnum, drum og jurtum.

g er hins vegar annig gerur a g tri betur beinhrum sgulegum stareyndum en treikningum tlvulkanasmia. Ef einhver trir mr ekki er best a vitna ann mikla umhverfisverndarsinna Hjrleif Guttormsson, en hann segir rbk Feraflagsins 1993 m.a.:

landnmsld og fram eftir ldum voru jklar hr sem annars
staar landinu langtum minni en n er. Jkulhetta var
Hnappafelli, eins og rfajkull var nefndur ndveru, og
skrijklar teygu sig ar eitthva niur eftir hlum. Vatnajkull
var til en langtum minni en sar var, hugsanlega a mestu skorinn
sundur tvo ea rj jkulskildi, enda lengst af kallaur
Klofajkull. Meginskrijklarnir fr honum voru litlir samanburi
vi a sem sar var. a sem vi kllum einu nafni
Breiamerkurjkul voru rjr skrijkultungur sem vst er
hvort nu a renna saman nean vi Mvabyggir en s nafngift
ni einnig yfir Esjufjll. Jkuljaarinn hefur legi allt
a 15 klmetrum innar en n er en utan vi var sltta sem veri
hafi sjvarbotn saldarlokin. Drjgur hluti essarar miklu
slttu hefur veri grinn og skgivaxinn kflum eins og mlarnir
beggja vegna og ar var va allykkur jarvegur
Hjrleifur talar hr um landnmsld, en var samt miklu kaldara og jklar meiri en veri hafi fyrr, t.d. tmum Grikkja og Rmverja, sem sj m mefylgjandi korti. (korti m stkka me v a tvsmella a). Enn fyrr voru jklar enn minni og eyimerkur hvarvetna jrinni enn grnari. Hva gerir a til tt aftur fri a hlna?
galciers_in_iceland_2500_years_ago


Enn eru lfi menn sem muna sasta vetur litlu saldarinnar, frostaveturinn 1918. Slkir vetur og arir enn verri voru algengir allt fr v mildum og fram undir 1900 og a vri vissulega skandi a eir komi aldrei aftur. v miur er lklegt a svo fari. Nsta litla sld verur sem fyrr sagi vafalaust enn kaldari en s sem n hefur gengi yfir um sinn. egar jkulskeii hefst svo fyrir alvru verur ekkert eftir af byggingum og strei slendinga anna en feinar borholur og jargng djpt undir jklinum. etta er engin barnaleg heimsendasp, etta hefur gerst 20 sinnum ea oftar nverandi sld og mun alveg rugglega gerast afturGrurhsahrifin, ef einhver eru, gtu hugsanlega hgt essari run ea stva hana. Vonandi fer svo, en ftt bendir til til slks.


rtt fyrir r umdeildu, hrekjanlegu nttrufrilegu og sgulegu stareyndir, sem g hef bent og auvelt er a stafesta lifir s skrtna bbilja gu lfi hugarheimi tlvulkanasmia, a eyimerkur muni stkka og allt skrlna ef aftur hlnar veri.Einn essara manna, elisfringurinn Micael Mann, var hr fyrir nokkru, en hann fr a kalla sig loftslagsfring eftir a hann sneri sr a ger tlvulkana um loftslag. Samkvmt lknum hans mun Mijararhafssvi skrlna ef hitastig hkkar um 2 grur og verur aftur eins og a var ldunum fyrir Krists bur (sbr. mefylgjandi mynd af jklum slandi eim tma). Hverju a tra? Tlvulkani Manns ea sgulegum stareyndurm?
Raunar heyrist etta litla or aftur bkstaflega aldrei heimsendaskrslum reiknimeistaranna, sem hleyptu allri essari undarlegu steypu af stokkunum.

En af hverju allur essi tti vi hljuna? Mr snist stan vera augljs: murlegt stand nttrufrikennslu austan hafs og vestan. a er slmt hr, en utanlands virist standi enn miklu verra. Hinir erlendu fjlmilamenn, sem ttu upptkin a umrunni um grurhsahrifinog ra henni, virast almennt hafa veri tossar skla, og stjrnmlamennirnir, sem kvaranir taka, a mestu t fr skrifum fvsra sifrttablaamanna, snast hafa veri lka grnir flestum nmsgreinum. Meira a segja slenskir ramenn taka undir etta undarlega tal um loftslagsvandann. a er kannski hgt a fyrirgefa tlendingum, v nttrufrikennsla virist molum erlendis sem fyrr sagi, en slendingar ttu a vita meira. g get fullyrt, a a var gerlegt a n stdentsprfi fr eina menntasklanum Reykjavk minni t n ess a vita mest allt ea allt a sem a framan greinir. Hvers vegna tala eir svona?

Strax fornld tala msir hfundar um versnandi veurfar og stkkun eyimarka og menn, t.d. Norurlndm hafa vita ldum saman a grur var ur miklu meiri og jklar minni en n. egar snemma 19. ld var bent , a trjstofnar mrum hfjllum Skandinavu sanna afdrttarlaust, a trjlna hefur sums staar lkka um 700-900 metra fr v skgur x hst upp fjll. a var svo um aldamtin 1900 sem eir Blytt og Sernander geru meginatrium grein fyrir eirri hgu klnun og ornun sem stai hefur fr brelskum tma og enn er fylgt, en eir studdust aallega vi grurleifar mrum. a voru einmitt eir sem notuu fyrst ori brealskur um hi afar raka og heita tmabil fyrst eftir fli mikla fyrir um 11.500 rum, (holocen- hmarki) egar loftslag var heitara en ofstkisfyllstu grurhsamenn gera r fyrir svrtustu tlvuspm snum og jrin var einn aldingarur. Niurstur eirra flaga standa enn haggaar og nrri rannsknir, svo sem me borkjrnum Grnlandi og Suurskautslandinu hafa llum meginatrium stafest r.
etta og margt anna ttu alvru, marktkir vsindamenn a vita, en margir eirra gera a augljslega ekki.

slenskir fjlmilamenn eru vissulega sekir um margt, en eir eru ekki sekir um allt, og essu mli er ttur eirra aallega a ta athugsemdalaust upp blari r fknum erlendum starfsbrrum snum. En hva me alla vsindamennina? ttur eirra er merkilegur og undarlegur. Menn hafa nefnilega vita afar lengi a tlvulkn eru rf, aeins arf a rekja mannkynssguna (ekki jarsguna) afturbak feinar rsundir. Getur veri a eir su slkir fagidtar a eir viti etta ekki? Margt bendir til ess.

Erlendir stjrnmlamenn virast hafa gripi blaur fjlmilamanna um essi ml lofti og san fengi vsindamenn sr til hjlpar. etta hefur san undi upp sig. Allir vita, a lgfringur gefur a lgfrilit sem best hentar eim sem borgar fyrir liti. Eins og margir hafa bent eru vsindamenn stugum httum eftir styrkjum, og undanfarin r renna flestir og strstu styrkirnir til essara mla. Fjlmilamenn sem iggja laun sn og ar me hs, bl og sjlf ftin utan sig beint r vsum Baugs- forklfanna mynda sr margir a eir su hir, en eru a ekki. Svipa gildir um vsindamann sem iggur laun sn fr t.d. Norurskautsrinu, Evrpusambandinu ea Sameinuu junum. eir f r niurstur sem eir vita a vinnuveitendur eirra vilja helst sj, og fara raunar san smm saman sjlfrtt a tra eim sjlfir.

Tali um a vsindamenn su sammla um etta ml er hins vegar gamalt og alkunnugt rursbrag, sem grurhsamenn beita mjg. Ef menn vilja geta eir t.d. flett upp Wikipedu ar sem er langur listi yfir hmenntaa, virta vsindamenn loftslagsmlum sem eins og g blsa gjrsamlega koldox- grurhsahjali, en um er aldrei tala. Lygin er lka alltaf miklu skemmtilegri og meira spennandi en sannleikurinn. Vsindamaur a leita sannleikans, hvert svo sem a kann a leia. Jafnskjtt og hann gengur mla hj einhverjum hagsmuna- ea rstihpi fer hann a gerast mlppa og halda fram tilteknum mlsta. Hann httir a leita sannleikans og ar me a vera vsindamaur.

Mr hefur raunar snst gegnum tina, a a s erfitt, kannski alveg mgulegt a halda fram nokkrum mlsta, hversu gur sem hann kann a virast, n ess a ljga.

Reyndar eru margir eirra svoklluu vsindamanna sem hst hafa um essi ml gjarnan me prf einhverri allt annarri frigrein. Yfirlsingar drafrings, jarfrings ea grasafrings um veurfrileg efni eru lka marktkar og t.d. yfirlsingar tannlknis um verkfri ea
bkmenntafringsum stjrnufri. Eitt af fjlmrgum dmum um slkt er hvrasti talsmaur loftslagsdeildar NASA ar til fyrir stuttu, James Hansen, sem er stjarnelisfringur og hefur beitt essari ur virtu stofnun gu allra ofstkisfyllstu grurhsamanna, t.d. me frleitum og beinlnis flsuum og rngum yfirlsingum um a Suurskautslandi s a brna. Stareyndin er, a ar er jkullinn a ykkna eins og hbunga Grnlandsjkuls, fugt vi grurhsatali.

800px-Antarctic_surface_temperatureEn vkjum aeins nnar a Suurskautslandinu: g lri harla ftt gagnfrasklanum vi Lindargtu, en man vel eftir kortabk sem g notai ar, enda alltaf veri hugamaur um landafri. essari kortabk var a finna yfirlit yfir mealhita sumar og vetur Suurskautslandinu, en slkt hitakort geta menn n nlgast netinu (sj mefylgjandi mynd).ar munu menn sj eins og g s fyrir hlfri ld, a nr alls staar Suurskautslandinu er margra tuga stiga frost ri um kring og kemst aldrei nlgt frostmarki annig a s geti brna, jafnvel yfir allra, allra heitasta rstmann. Meal- hiti yfir ri meginjkli Suurskautslandsins er mnus 57 stig. Grurhsamenn telja, a hkkun hita um 1- 4 stig muni leia til brnunar Suurskautslandsins. Mr hefur hins vegar alltaf skilist fknsku minni a s urfi fyrst a n frostmarki ur en hann brnar. Menn telja raunar a strum hlutum Suurskautslandsins hafi hiti aldrei n frostmarki svo s geti brna san lok tertertma fyrir allt a rem milljnum ra, tt sum hinna msu hlskeia, sem san hafi komi hafi veri miklu hlrri en a sem n rkir.
Raunar fer bkstaflega ll brnun Suurheimsskautssvinu annig fram a hafsjakar brotna r skrijklum og brna san Suur- shafinu svo sem veri hefur 2-3 rmilljnir.

s, sem er t.d. mnus 40 stig er nefnilega alveg jafn frosinn og s sem er mnus 44 stig, ea a hlt g. Jafnvel vi strendurnar nr hitinnn srasjaldan, og vast aldrei frostmarki nema feina daga yfir heitasta rstmann. essu er ein undantekning: t r Suurskautlandinu gengur langur og mjr skagi langt, langt norur tt a Suur- Amerku, t fyrir heimskautsbauginn inn tempraa belti. Allra, allra nyrst essum skaga eru feinir smjklar, sem eru jafn langt og lengra fr suurskauti en sland er fr norurskauti. Noruroddi skagans er raunar eini hluti meginlandsins ar sem s getur yfirleitt brna og ar eru meira a segja dmi um rigningu sumrin, sem annars m heita ekkt Suurskautslandinu. Smjklarnir arna hafa veri a hopa dlti og ar er komin skringin frttum NASA og fleiri um brnun Suurskautslandins. r fjalla allar um norurodda essa skaga, tt a s aldrei teki fram. Noruroddi skagans, sem er tempraa beltinu, noran heimskautsbaugsins, er lka vinsll vikomustaur fyrirmanna og forseta sem vilja bsnast yfir hlnun jarar. ess er nnast aldrei geti, a fljtandi hafs umverfis hefur aukist jafnt og tt fr 1978 og hitastig sjlfu meginlandinu hefur veri a lkka, lkt v sem er norurhveli. umdeildar mlingar sna lka, a sjlfur meginjkullinn er a ykkna. Skringin virist einfld. Eins og menn ttu a vita er a ekki hitastig heldur koma, .e. snjkoma umfram sumarbrnun, sem mestu rur um vxt og vigang jkla. eirri tmabundu uppsveiflu, sem rkt hefur undanfarna ratugi hefur uppgufunin r hfunum aukist og ar me rkoman. essi aukna rkoma skilar sr ngrenni heimskautanna sem snjr, annig a meginjklar ykkna og skrijklar hera sr, tt kvarnist dlti r jrunum. a sama er a gerast Grnlandi. Hbunga Grnlandsjkuls hefur hkka, jafnframt v a kvarnast r jklum vi sjvarml og snlnan hkkar.


Grurhsamenn svfast einskis. T.d. hefur nlega komi ljs, a svonefnd hokkkylfa um hlnunina (Yamal- trjhringjakrfan), sem mjg hefur veri haldi lofti ekki sst af Al Gore og IPCC. var vsvitandi flsun, ger me v a velja r trn sem hentuu mlstanum en sleppa rum.

En vkjum n aeins a lofttegund lfsins, koldoxinu voalega. a er, samt vatni, undirstaa alls lfs jrinni. egar jrin var ung, fyrir um fjrum milljrum ra, ur en lfs var vart, virist koldox hafa veri yfir 20% gufuhvolfsins. a hefur streymt r irum jarar san og ef lfsins nyti ekki vi vri a n rugglega meginuppistaa gufuhvolfsins eins og systurplnetu jarar, Venusi. En Venusi er ekki fljtandi vatn, svo lf getur ekki rifist. Hr hefur koldoxi, samt vatni og me v a tengjast msum frumefnum mynda r gfurlega flknu kejur kolvetnissambanda sem eru lfi sjlft. a er frleitt og beinlnis frnlegt a tala um essa undirstulofttegund gufuhvolfinu fr upphafi og byggingarefni sjlfs lfsins sem mengun, eins og grurhsamenn gera ofstki snu og ffri. Rttara vri a tala um bundi srefni og hi rgilda afbrigi ess, sn, sem mengun, v bundi srefni er ekki upprunalegt gufuhvolfinu og ekki nausynlegt lfi, heldur rgangsefni fr jurtalfinu sem drin (og maurinn) nta sr. essi saur jurtanna myndar n 20,9% gufuhvolfsins en koldoxi, sjlf undirstaa lfsins, var komi nokkurn veginn jafnvgi, .e. niur fyrir ca. hlft kl hverju tonni gufuhvolfsins fyrstu rmilljrum lfsins, lngu fyrir daga risaelanna. a er n um 0.040% ea ca 400 grmm tonni andrmslofts. a hallar me rum orum mjg koldoxi essari hringrs. Jurtirnar (og sumar, .e. anaerbskar) bakterur gleypa jafn um allt a koldox sem r f, og breyta lfmassa, lifandi vefi, en dralfi, sumar arar bakterur (.e. aerbskar), sem nta srefni og sveppagrurinn getur engan veginn a torga llu srefninu sem jurtirnar gefa fr sr. Jurtirnar, ekki aeins urrlendi, heldur einnig og enn frekar hfum og vtnum urfa gfurlegt magn koldoxs til a vihalda sr og lfinu jrinni. n jurtanna og koldoxs mundu ll dr deyja og allt lf hverfa. Kolefni, sem er undirstaan og kjarninn llu sem lifir kemur nefnilega allt upprunalega r koldoxi andrmsloftsins gegnum jurtalf og r bakterur, sem nta a til a framleia lfmassa.

sama htt og aldrei er tala um endurhlnun heldur aeins hlnun er vallt tala um koldox- mengun, aldrei nokkurn tmann eins og rtt er, um hringrs. Og s stareynd heyrist aldrei nefnd a essi lofttegund lfsins streymir r irum jarar allan slarhringinn gfurlegu magni alla daga rsins ofansjvar og nean og raunar ekki sst hr slandi. etta nr hmarki eldgosum, en tt ekkert s eldgosi streymir koldox upp fr jarhitasvum jarar allan rsins hring, ekki aeins ofansjvar, heldur jafnvel enn frekar Atlantshafshryggnum og rum slkum eldvirkum neansjvarhryggjum, sem n meira en fjrutu sund klmetra neansjvar llum heimshfum mrgum hlykkjum allt umhverfis jrina. essum hryggjum eru taldar sundir, ef ekki milljnir eldstva og loftventla, sem koldox streymir upp r. n essa uppstreymis ns koldoxs mundi jurtalfi sj og landi strlega dragast saman, v a sem kemur fr mnnum, drum, fiskum, bakterum og sveppum dugar engan veginn til. Jurtirnar eru grugar koldox.

Hr kemur a dlti merkilegu atrii: Enginn veit, ea getur vita hve miki nttrulegt uppstreymi koldoxs er. Mling uppstreymi lofttegunda r jru er gfurlegum erfileikum bundin sem m.a. m s v a nlega var tveimur ailum fali a mla uppstreymi brennisteinsvetnis fr Hellisheiarvirkjun. Annar ailinn sagi uppstreymi vera 5000 rmmetra slarhring, hinn sagi a vera 80.000 rmmetra. Hver s vsindamaur, sem gefur fr sr tlanir og yfirlsingar um uppstreymi koldoxs r eldfjllum og hverasvum ofansjvar og nean allt umhverfis jrina fer aeins me getgtur gjrsamlega t lofti og verur sjlfum sr og vsindunum til minnkunar. Enginn veit etta og enginn getur mlt etta. a eina sem er ruggt er, a magni er grarlegt. En af hverju er ekki settur kolefniskvti hverasvi og eldfjll slendinga? stan virist harla einfld: Menn virast almennt alls ekki vita um etta uppstreymi, sem er lykilatrii koldoxhringrsinni. Kyoto- menn nefna a aldrei.

Smuleiis er aldrei tala um a gfurlega magn koldoxs, sem kemur fr sveppagrri og eim bakterum sem nta srefni, hfum, landi og lofti. essir sveppir og bakterur eru langflestar snilegir, en allar essar rverur framleia koldox n ess a nokkur taki eftir v nema sem loftblum braui ea ostum ea egar freyir lglasi. Allt sem deyr, jafnt ofansjvar sem hfunum, fr smsta grasstri upp strhveli er leyst upp af essum sveppagrri og bakterum og breytist a strum hluta koldox. hfunum kemur lka miki fr fiskum og rum lfverum Margt smtt gerir eitt strt, og menn ttu a hafa huga a rverur eru meira en helmingur af v sem lifir, llum lfmassa jarar.

Um allt etta tala eir sem bsnast t af srnun sjvar aldrei. a er t af fyrir sig rtt a vatn getur teki til sn lofttegundir, srefni, koldox o.fl. a vissu marki hlutfalli vi loftrsing og hitastig. Grurhsamenn virast hins vegar halda, a allt koldox hfunum komi r v agnarlitla magni sem er andrmsloftinu, .e. eim ca 400 grmmum (ekki klum) ess sem finnast hverju tonni gufuhvolfsins, og aukning ess um fein grmm hverju tonni muni breyta heimshfunum gallsra eyimrk!


Algert undirstuatrii hringrs gufuhvolfsins er upptaka jurtanna koldoxi. Um hana gildir meginatrium a sama og ur var sagt um nttrulegt uppstreymi: Enginn veit hve miki a er og enginn getur mlt a. Nlega kom yfirlsing fr hpi vsindamanna sem sagi a upptaka Amazon- frumskgarins koldoxi vri helmingi meiri en ur var tali. S yfirlsing snir fyrst og fremst hvers konar villu og svima menn vaa hr. eir vita ekki hvort eir eru a koma ea fara. Auk ess er oft lti eins og Amazon s upphaf og endir allrar koldox- upptku. a er fsinna. Hvert einasta grasstr og rungur hr slandi og annars staar sj og landi tur koldox. tt Amazon- svi s strt er a aeins agnarlti brot v gfurlega stra dmi.,
Hlutfall koldoxs (sem veldur innan vi 5% allra grurhsahrifa) snist vissulega hafa aukist dlti. a er sagt hafa veri um 0.029% fyrir inbyltingu , en er n, sem fyrr sagi sagt um 0.040% gufuhvolfsins, hugsanlega fyrir tilverkna mannanna, sem hafi tmabundi framleitt meira en jurtirnar hafa undan a torga.
. Heimsendir sem sagt a vera vegna ess a vonska mannanna hafi valdi v a koldox hafi aukist um sem svarar um 110 GRMMUM (ekki klum, heldur grmmum) hverju TONNI andrmslofts sustu 250 rum, ea sem svarar 110 krna vxum af einni milljn 250 r! (Raunar eru yfirlsingar um koldox fyrri ldum vafasamar, m.a. vegna ess a magn ess mlist mismundandi eftir landsvum og rstum).

Meira koldox ir meiri nringu fyrir jurtalfi, sem aftur mun auka vxt og vigang ess landi og hfunum og ar me meiri nringu fyrir r lfverur sem nrast jurtalfinu, llum til ga.Nttran leitar reyndar alltaf jafnvgis, og v m gera r fyrir v a til lengri tma muni koldoxi haldast fram svipa og a hefur gert a.m.k. 300-500 milljnir ra, .e. vel innan vi 0.05% af gufuhvolfinu.

Og hva gerir a til tt koldox aukist? Hva er vandamli? Jafnvel tt auki koldox stuli a endurhlnun jararinnar (sem ftt bendir til a a geri a neinu marki) vri slk endurhlnun hi besta ml, ekki aeins fyrir mannkyni, heldur einnig og ekki sur fyrir ll dr og jurtir, fugla og fiska og allt sem rfst jrinni. Ef um einhvers konar endurhlnun til lengri tma er a ra ber a fagna v og beinlnis auka koldox- mengunina. a mundi v miur afar litlu breyta, v koldox er aeins tali byrgt fyrir 3-5% af grurhsahrifum, kannski minna. Vatsgufa orsakar um 90% allra grurhsahrifa og metan og fleiri lofttegundir mest af vi sem eftir er.

a kann a koma einhverjum vart sem les essar lnur, a g er hlynntur verndun nttrunnar og var a lngu ur en slkt komst tsku. g las bkur Rachel Carson sku og hafi, og hef a vissu marki enn hyggjur af mengun. g er hr a tala um raunverulega mengun, ekki koldox. Fr blum kemur t.d. kolmnox og sn, sem er ertandi og eitra og einnig fngert st, auk ryks. Kolmnox og sn eru stug efni og breytast fljtlega meinlaust koldox og venjulegt srefni. Sti fellur me t og tma til jarar eins og ryki enda yngra en andrmslofti, annig a essi mengun er, rtt fyrir allt, fullkomlega afturkrf.

mis spuefni, burur, skordraeitur og fleira sem kemur fr efnainai svo og lyf, sem fara gegnum lkamann og t skolprsakerfi geta lka valdi skaa. etta og margt anna er raunveruleg mengun sem berjast gegn.
En umran um mengun hefur v miur lengi veri a mestu hndum fvsra fgamanna.


egar tala er um loftmengun, koldox og hrif mannanna gufuhvolfi ttu menn lka fyrst a gera sr grein fyrir str ess. a hefur engin eiginleg ytri mrk, en um rr fjru ess eru verahvolfinu, sem er nokkurn veginn s hluti gufuhvolfsins sem er fyrir nean flugvlina egar flogi er milli landa. egar menn horfa t um glugga flugvlarinnar ttu eir a gera sr grein fyrir v hvlkar gnarstrir hr er um a ra, en gufuhvolfi er ekki aeins yfir helstu flugleium heldur einnig byggum og byggum, eyimrkum, heimskautum og thfum. Menn ttu lka a hafa huga, egar tali berst a mengun a um rr fjru hlutar jarar (72%) eru aktir thafi ar sem mengun er engin a heita m. Aeins rmur fjrungur er land. En ekki ng me a: Um helmingur mannkyns br um 5% essa lands og um 80% br um 20% urrlendisins. Aeins um 20% mannkyns byggir um 80% urrlendis jarar, sem er, sem fyrr sagi aeins rtt rmur fjrungur yfirborsins. Jafnvel innan landamra helstu mengunarlandanna svo sem Bandarkjanna, Rsslands og Kna er a finna gfurleg landflmi, ar sem bygg, og ar me mengun, er ltil sem engin.
Flestll loftmengun er yngri en andrmslofti og fellur v til jarar nlgt upptkum. Hn er v vallt stabundin a meira ea minna leyti, en a sjlfsgu a berjast mti henni. Undistulofttegund lfsins, koldox, er hins vegar ekki mengun og getur ekki veri a.

Olusunin hefur lka veri gfurleg, v ola hefur lengi veri allt of dr. skaplegt magn hefur fari og fer til hshitunar og raforkuframleislu, sem vel m leysa me rum htti. Sparneytnir blar eru lka hi besta ml, ekki vegna koldoxs, heldur vegna ess a sparnaur er einfaldlega heilbrig skynsemi. egar ola verur smm saman drari munu arar leiir vera samkeppnisfrari. Gfurlegt magn olu er enn jru auk kola, sem hglega m breyta prilega olu. Kjarnorku tti lka a nta miklu meira en gert er. En markaurinn mun ra fram r essu. Menn eiga hins vegar alveg a htta a hafa hyggjur af koldoxi. a er ekki mengun.

g hef ur likt vinstrimennskunni vi sjlfs- nmissjkdm jflgum Vesturlanda, svipa og gigt ea eyni og geri a enn. etta flk tekur alltaf og sjlfrtt upp hvern ann mlsta sem er Vesturlndum hag og styur leynt og ljst ytri vini eirra, hverju nafni sem eir nefnast, vallt me mann og manngsku, fri, lri og mannrttindi vrum. Vinstra flk er lka stugum httum eftir gum mlsta til a styja, en af v a etta eru j vinstri menn arf alltaf a segja eim hvaa mlstaur s gur. eir hafa a sjlfsgu teki grurhsa- steypuna upp sna arma. Hr gefst eim gulli tkifri til a berja sr brjst, fordma og vandltast yfir vonsku Vesturlandaba. essu, eins og svo mrgu ru, svo sem plitskri rtthugsun hafa eir raunar fengi all marga kjna fylgd me sr sem mynda sr a eir su eitthva anna en vinstri menn, en flki, sem gekk, mist leynt ea alveg ljst erinda alris og glags kalda strinu stendur hvarvetna fremst flokki essu mli.

Heimsendafri (eskatlga lrra manna mli) var eitt hfuvifangsefni mialdagufringa. Tldu hinir lrustu menn mialda einsnt, a syndugt lferni mannanna, grgi eirra og illska mundi fljtlega kalla yfir eld og brennistein, pestir og kli uns mannkyni tortmdist me llu fyrir sakir vonsku sinnar, synda og almennrar flmennsku. Eskatlgum tkst aldrei a dagsetja heimsendi almennilega, hann drst von t viti og er ekki kominn enn. Minnir etta afar miki mlflutning eirra, sem grnastir eru og vitlausastir umrunni n til dags, en vinstri menn samtmans eiga fjlmargt sameiginlegt me hlrum vandlturum mialda. Auk ess er a varla tilviljun a heimsendaumran hfst alvru skmmu fyrir sustu alda- og rsundamt.
Fri, sem nna stejar a var a sgn essa flks upphaflega tvennu lagi, auk tv sund vandans. fyrsta lagi hefi syndugt lferni mannanna, grgi eirra og illska valdi alveg voalegri mengun, sem hafi gert gat snlagi, ekki norurhveli ar sem flestallt flki br, heldur byggum hinum megin hnettinum. eir, sem ekki brynnu lifandi slyppu ekki, heldur drukknuu. a vri nefnilega a hlna verinu af vldum tttnefnds syndugs lfernis mannflksins. Mundi v sinn brna, en hann er nnast allur fyrrnefndum byggum hinum megin hnettinum. Hafi muni san fla yfir lndin og lurinn, sem ekki brann drukkna skrlnuum eyimrkunum. g mun ekki hr fjalla um sngati. Um a skrifai g Moggann 1999 grein, abrsar Eldlendinga sem n er a finna vefsu minni (vey.blog.is). g lt ngja hr a benda a sngati hvarf tveim rum eftir a g skrifai greinina, en kom svo aftur jafn strt og fyrr og n er alveg ori ljst a etta er, eins og g benti , nttrufyrirbri, sem trlega hefur veri til staar fr upphafi kvartertma. Umran um gati hefur lka alveg agna. Allir virast smuleiis hafa gleymt tvsund vandanum nema tlvuframleiendur, tlvufringar og tlvuslumenn. eir eru enn a telja peninga. Eins mun fara um koldox- og grurhsa- umruna egar aftur fer a klna, en raunar virist klnun egar hafin. Spmennirnir munu aftur skra inn hi sn.


A lokum:

N veit g vel, a margir munu telja a g taki hr strt upp mig, egar g bendi alkunnar nttrufrilegar og sgulegar stareyndir gegn hlrum treikningum og ofurflknum tlvulknum hinna barmestu og lrustu vsindamanna. a er t af fyrir sig rtt a g er ekki vsindamaur g hafi fyrir meira en mannsaldri teki stdentsprf fr latnuskla ar sem allir gengu me bindi og kennarar voru rair. a kann ekki a ykja merkilegur grundvllur til a taka tt essari umru. Raunar hafa fjldamargir samtmamenn mnir gengi gegnum smu skla og hafa lrt a sama og g. Margir hafa trlega teki hrri prf en g, sem aldrei var neitt srstakt nmsljs, tt g hafi alltaf veri nokku gur nttrufri, landafri og sgu. eir hljta v a vita eins og g, a tlvulkn eru rf og t htt v hr er aeins um endurhlnun ekki hlnun a ra og eir vita lka, a jrin var ll miklu grnari egar loftslag var hlrra. eir egja um essa vitneskju sna sem mr finnst skrti. vert mti tala eir sumir hverjir, ekki sst forseti vor, me hyggjusvip og einhvers konar djpum, harmrnum undirtni meinlegra rlaga um loftslagsvandann og gnina sem yfir jararbum vofi ef hlnar eitthva smvegis aftur (sem ekkert bendir til a veri til lengri tma).

g dreg ekki dul a g tel a slendingar ttu egar sta a segja sig fr Kyoto- ruglinu. Fulltrar slendinga aljavettvangi ttu lka a nta sr menntun sna, v tlendingar vita greinilega fstir a sem slenskir embttismenn, a.m.k. af eldri kynsl hljta a hafa lrt eins og g. slenskir fulltrar ttu a krefjast ess a htt veri a tala um hlnun, heldur vallt endurhlnun egar fjalla er um essi ml, svo og a orinu aftur veri skoti inn hvarvetna sem vi .


egar eir eigast vi skilmingameistarinn me kora sinn, og ursinn me kylfu sna, er a vallt s me kylfuna, sem sigrar. Meistarinn me alla sna ekkingu hinum msustu fettum og brettum, stum og sporum skilmingamanna ekki sns gegn kylfumanni, sem ekki tekur hi minnsta mark reglunum og rotar hann. Sumar kenningar eru ess elis, a r verskulda enga umru. r eru tm endaleysa sjlfum grundvelli snum. Svo var t.d. um gyinga- steypu vsindamanna nasista og svo er einnig um marxismann. a er t htt, ef ekki beinlnis mannskemmandi a rkra vi ungbna, hlra, sannfra marxista, naldarsinna, kynjafringa, stjrnuspmenn ea ara sem ahyllast kenningar sem sjlfum grundvelli snum eru tm vitleysa. slkar kenningar, eins og grurhsasteypuna a beita kylfunni. Blsa rugli.

Grurhsamenn, Sameinuu jirnar, eir vsindamenn sem lgu nafn sitt vi IPCC og ekki sst stjrnmlamenn, safnast saman ru hvoru til a bjarga plnetunni. Raunverulegur tilgangur eirra er a enja t eigin vld, leggja nja skatta og allra helst leggja drg a einhvers konar alheimsstjrn ar sem eir sjlfir hafi vldin. Um essar samkundur er best a hafa or lafs p Laxdlu: a vil eg a eir ri sem hyggnari eru. v verr ykir mr sem oss muni duga heimskra manna r er eir koma fleiri saman.


H.C. Andersen misskildi almenning gjrsamlega egar hann segir a flki hafi fari lpulegt heim eftir a barni hrpai. etta er rangt. Flki hefi rist a barninu, skamma a og svvirt. San hefi drengurinn hlaupi grtandi heim mean flki hlt fram a hylla keisarann berrassaa.

annig var a.m.k. um okkur sem reyndum a benda flki kalda strinu, hvers kyns ft a voru sem vefararnir Marx og Lenn hfu sauma keisarana Kreml. a kostai einungis fasistastimpil. standi n er ekki svipa. a strir gegn plitskri rtthugsun a malda minn gegn grurhsablari umhverfisverndarsinna og er raunar lka visjrvert og a hallmla konum, hommum, svertingjum, dvergum, feitu flki ea rum, sem eiga undir hgg a skja lfsbarttunni. En essu mli eins og mun tminn leia ljs hver hefur rttu a standa.

Nsta litla sld verur rugglega kaldari en s sem lauk um 1900. Nverandi hlskei er egar ori smilega langt og fyrr ea sar skellur sjlf meginsldin aftur yfir af fullum unga og ntt jkulskei hefst. Hvenr a verur veit enginn. Hitt er vst, a jrin stefnir hjkvmilega inn ntt jkulskei eftir einhverjar aldir ea mesta lagi feinar rsundir. v miur eru engin merki um a sldinni miklu, ea kvartertmanum, v afar kalda, en sveiflukennda tmaskeii jarsgunnar sem vi lifum s a ljka. Allt a riggja klmetra ykkur jkull mun fyrr ea sar aftur leggjast ar yfir, sem msar helstu borgir Vestur-Evrpu og Norur- Amerku standa n.

tt trlegt kunni a virast er helsta takmark grurhsamanna a flta fyrir hgri klnun og ornun jararinnar. eir vilja m..o. flta sldinni. a er draumur eirra og sta takmark. trlegt, en satt.


sland r Kyoto!


slendingar gtu framleitt gjreyingarvopn

A eru n komin meira en 100 r san Alfred Nobel fagnai uppgtvun eiturgassins einlglega me v forori, a etta vopn vri svo hrilegt, a hann taldi a mundu binda enda ll str. Enginn mundi ora a beita v. essi frma sk hins heimskunna vopnaframleianda og friarsinna rttist ekki. Eiturgasi reyndist gagnslti fyrra stri og Hitler beitti v aldrei, tt hann tti miklar birgir, enda vissi hann a andstingarnir mundu svara smu mynt. Ekki einu sinni kjarnorkusprengjan hefur bundi enda styrjaldir, r virast mannkyninu skapaar.

a er hins vegar ekkert leyndarml, hvernig stai er a ger eiturgass og sklavopna, etta er afar einfld og dr framleisla, og hr slandi, svo ekki s fari lengra, er fjldi efnafringa og lyfjafringa, sem gtu framleitt eiturgas ef eir vildu, og fjldi lfefnafringa, lkna og jafnvel meinatkna, sem gtu, ef eir vru annig innrttair slarlfinu, framleitt sklavopn. a er ekki langt san ungur Japani dreifi allra httulegasta og eitraasta taugasinu, Sarin, sem hann hafi framleitt r skordraeitri blskr, lestarst, og drap fjlda manns.

ll tl og tki, sem til arf, eru tiltk landinu og efnin m kaupa Lyfjaverslun rkisins ea annars staar, ar sem slkt er selt. Va m kaupa skordraeitur, en v getur maur me lgmarks efnafriskunnttu hglega breytt taugagas. arna er engin htkni til staar og ll ekkingin hefur legi fyrir ratugi. Vanti menn upplsingar um nnari atrii framleislunnar m f r Netinu.

Allra auveldast er a framleia vinslasta gas fyrri heimstyrjaldar, sinnepsgas. Hrlendis er miki nota af klri til fjlmargra hluta. Aeins arf a blanda etta klr me hentugri sru til a f fnasta sinnepsgas, sem dugir til a drepa milljnir manna. essa framleislu m hefja me rstuttum fyrirvara. Raunar gerist etta vart sundlauginni Reyafiri fyrir nokkrum rum egar klr blandaist vi edikssru og miklu manntjni var naumlega afstrt.

v er alls ekki hgt a tiloka ann mguleika, a uppreisnarmenn hafi stai a baki rsunum Srlandi. hefur mjg halla upp skasti, en Obama hafi lst v yfir fyrir nokkru, a ef Assad beitti efnavopnum mundu Bandarkjamenn skerast leikinn gegn honum. Framleisla og beiting sarin er, sem fyrr sagi, afar auveld r algengu skordraeitri og kann v a hafa veri afer eirra til a f stuning Bandarkjamanna.

Sumt af v, sem sagt hefur veri um etta ml byggir augljslega eim misskilningi, a enginn geti tt ea framleitt sarin nema stjrnvld. a er alrangt.


Mannrttindafrmuurinn lrisforklfurinn og friarsinninn Olof Palme

g bj Svj rum Vetnamstrsins, en um a skrifai g fyrir nokkrum rum jml greinina Vetnam, vendipunktur kalda strsins. Hr fer eftir kaflinn um Palme r eirri grein:

g sat essum rum tvvegis fundi um Vetnam, ar sem Olof Palme var frummlandi, og get votta, a maurinn var gtlega greindur, vel a sr og fljtur a hugsa. g get lka votta, a stuningur hans vi upphafsmenn Vetnamstrsins, innrsarheri kommnista Ind- Kna, var alger og skilyrtur. Hann var hinn gtasti fulltri fyrir r skoanir, sem hann deildi me milljnum Vesturlandaba og tugsundum slendinga essum rum.

En hver myrti Palme? Suur- Afrkumenn hafa veri nefndir, enda var Palme orlagur fyrir barttu sna gegn kynttamisrtti. En fleiri koma til greina. egar innrsarherir kommnista jfrelsuu loks lndin Ind- Kna me vopnavaldi vi gfurlegan fgnu lris- postula, friarsinna og mannrttindafrmua hvarvetna, hfu Hanoi- menn skipulegar jflokka- og kynttaofsknir, sem vinir eirra, vinstri menn, tala aldrei um. Kannski var moringi Palmes maur af fjallajflokki ea af kinverskum uppruna, ea barn svarts bandarsks hermanns, en trnaargo Palmes, essa heimskunna mannrttindafrmuar, herstjrarnir Hanoi, ofsttu allt etta flk me yfirveguum, miskunnarlausum htti.

Fullkomi kaldlyndi Palmes gagnvart btaflkinu og fyrirlitning hans v var alkunnug, og moringinn gti vel hafa komi r eirra rum.

Og hva me frnalmb Castros? Frg var heimskn Palmes til Kbu klfar sigurs jfrelsisaflanna Ind- Kna 1975 ar sem essi heimskunni mannrttindafrmuur hlt hverja lofruna af annarri um gestgjafa sinn, en um a leyti voru plitskir fangar Kbu eitthva um 40.000. Menn stu ar fangabum allt a 20 r fyrir samkynhneig, a sltra k ea bija um hrra kaup, en Kbu, eins og rum verkamannalveldum er verkalsbartta refsiver. Moringi Palmes gti lka hafa veri r eirra rum.

Palme notai tkifri Kbu til a fagna alveg srstaklega Pol Pot og Rauum Kmerum, sem voru nkomnir til valda, en einmitt rann bli sem allra strustu straumum. Moringi Palmes gti veri einn eirra sem komust undan jarmoringjunum.

egar essi heimskunni friarsinni var Kbu hafi Castro einhvern strsta her heimi, tt ekki s mia vi flksfjlda, um hlfa milljn manna undir vopnum, og hlt her snum ti til styrjalda og manndrpa 15 lndum va um heim, ekki sst Afrku, ar sem menn hans lgu um 6 milljnir jarsprengna. essi hernaur var fjrmagnaur af Sovtrkjunum, tt flki sylti, en Palme sendi einnig vini snum runarhjlp.

Moringi Palmes gti veri r rum ttingja eirra sem hermenn ea jarsprengjur Castros hafa drepi ea limlest. Mguleikarnir eru teljandi og smuleiis eru frnarlmb kgunar, jarmora og hernaar vina og trnaargoa Palmes, essa lris- postula, mannrttindafrmuar og friarsinna teljandi.

rlg Palmes voru a snnu hrmuleg og engum skandi. Hann hefur sari rum ori pslarvottur, trnaargo og tkngervingur mikils hluta vinstri manna, flks eirrar gerar sem hrlendis starfai flest ur Alubandalaginu en strir n mensvka- armi ess, svonefndri Samfylkingu. etta er flki sem sagist ekki vera kommnistar, en gekk erinda alrisaflanna kalda strinu undir formerkjum lris, friar og mannrttinda. g kann a mrgu leyti betur vi bolsvka- arminn, sem n nefnir sig Vinstri grna. eir ganga hreinna til verks.


Sjnvarpi var nna a sna rursmynd um Palme, sem var margan htt tkngervingur fyrir flk eirrar tegundar sem til skamms tma sat stu valdastlum hr landi og lkur helst aldrei sundur munni n ess a tala umfri, lri og mannrttindi, hluti sem a skilur ekki fremur en Palme. Margir fyrrverandi rherrar og sjlfur forseti slands sndu verki, dgum kalda strsins raunverulega afstu sna til lris og mannrttinda me v, m.a. a gera sr a mak a taka tt , ea beinlns stofna alveg srstk vinttuflg vi bli drifnar alrisstjrnir (Kbu, Sovt, Austur- skaland Vetnam o.s.frv.). etta fr fram alveg samhlia Amnesty- tttku og annarri mannrttindabarttu essa sama flks. a er mikill misskilningur ef einhver heldur a lris- og mannrttindahjal essa lis hafi byrja eftir fall Berlnarmrsins 1989.

etta sama flk situr enn dag hrifastum hvarvetna jflaginu, stjrnmlum, menntakerfi og menningarlfi og s einhver svo djarfur a rifja upp fort ess fer a samstundis a gla eitthva um kaldastrshugsun ea fortarhyggju. Nasistar komast ekki upp me slkt tt tp 70 r su fr strslokum.


Krossferir og hlfmnaferir

essi grein birtist Mogganum fyrir nokkrum rum, en mr finnst allt lagi a birta hana hr aftur, einkum ljsi nlegrar umru um mslima. essitgfa er muntarlegir og betri en Moggagreinin.

S rtta Vesturlandaba , einkum vinstri manna, a taka jafnan mlsta hatursmanna sinna, en svvira sna eigin menningu er ekki n.Eitt dmi er, hvernig menn lengi hafa tmla hina voalegu villimennsku Vesturlanda mildum og tala um yfirburi svokallarar arabskrar menningar. Einkum ykir fnt a na niur tilraun kristinna manna til a endurheimta lnd sn, .e. krossferirnar. a gleymist alveg, a egar gagnskn hinna kristnu hfst um 1100 hfu mslimar veri samfelldri hlfmnafer , heilgu stri (jihad), gegn hinum kristna heimi meira en fjrar aldir.

a gleymist lka, a nnast ll lndin (nema Persa), sem arabar hernmu sjundu og ttundu ld, voru kristin, og kristnir voru enn fjlmennir mrgum eirra, og sums staar meirihluta vi upphaf gagnsknarinnar, .e. krossferanna.

En hver var essi arabska menning, sem alltaf er veri a tala um? Mnnum virist alveg sjst yfir, a lndin, sem arabar rust , hertku og afkristnuu mynduu suur- og suausturhluta Rmaveldis. Arabar hfu enga menningu a fra v flki sem byggi essi lnd, ekkert anna en lfalda sna, trbk og tunguml. Kraninn m ekki a, en kunntta honum frummlinu er nausynleg mslimum. Arabska breiddist v hratt t, en grska og latna hurfu. En bar Botnalanda og Norur- Afrku voru ekki arabar, tt eir vru ornir mltir arabsku og tru n Kraninn sta Biblunnar. eir voru afkomendur Grikkja, Rmverja, Fnikumanna, Hittta, Assringa og Forn- Egypta og menning eirra var ekki runnin fr arbum, heldur essum vafornu jum.

Afstaa araba til menningar kom vel fram, egar eir hertku Alexandru. Bkasafni mikla st enn, rtt fyrir mrg og mikil fyrri fll. Amr, foringi arabanna sagi eftirfarandi: Ef a, sem stendur essum bkum stendur ekki Kraninum, er a villutr. Ef a stendur lka Kraninum, urfum vi ekki v a halda! San lt hann brenna safni til kaldra kola. ar tndust endanlega talmrg rit grsk-rmverskra heimspekinga, sklda og sagnaritara.

m vel tala um islamska menningu, en hver var hn?. J, eir afrituu allmiki af eim (vestrnu) ritum, sem ekki hfu brunni Alexandru, en lgu nnast ekki neitt ntt til mlanna. Rmverjar hfu lengi stunda verslun vi Indland og stofna ar kristna sfnui og hfu haft viskipti allt til Kna. etta hlt fram undir njum herrum, en kaupmennirnir tluu ekki lengur grsku og latnu, heldur arabsku. Indlandi kynntust eir nllinu og indverskum tlustfum, sem san eru ranglega nefndir arabskir.

Arabar og mslimar hldu lka vi einum fornum si, sem hinir frumstu Vesturlandabar aflgu hj sr mildum, nefnilega rlahaldi, rlaslu og rlaveium, sem eir stunduu langt fram tuttugustu ld og slendingar kynntust 1627.

egar Mhamme hf heilagt str gegn hinum kristna heimi sjundu ld voru Vesturlnd nnast varnarlaus eftir hrun vesturhluta Rmaveldis. Mannfjldi hefur aldrei veri minni eftir ltlausar styrjaldir jflutningatmans og gfurlega mannskar drepsttir. austri voru bi aust- rmverska rki og hi n- persneska srum eftir langvinnar innbyris styrjaldir. Sjunda ldin er myrkust hinna myrku mialda, svo myrk, a oft er hlaupi yfir hana sgubkum og fari beint til Arabu.

Inn etta valda- tmarm rust herskarar Mhammes og eftirmanna hans. Sigurfr eirra er lrdmsrk enn dag, v hn byggist ekki hernaaryfirburum innrsarmannanna, heldur fmenni og innbyris sundrungu kristinna manna. Deilurnar sku og illskiljanlegu ntmamnnum um heilaga renningu og eli Krists voru enn svo illvgar, a fjlmargir kristnir menn, einkum Srlandi og Egyptalandi tldu hinn ordoxa keisara Konstantnpel beinlnis vera sjlfan Ant- Krist og tku herskrum Mhammes fagnandi, v hann lofai eim, lkt keisaranum, trfrelsi. Sem dmi m nefna, a erkibiskup Kopta Alexandru famai Amr a sr eftir hernmi og akkai honum innvirulega fyrir a hafa losa sannkristna menn vi hinn voalega, ordoxa keisara. Mslimar gleymdu hins vegar ataka fram, a etta trfrelsi tknai, a kristnir menn uru skattpndur, nnast rttlaus undirmlslur. Sar lt Tyrkjasoldn t.d. kristna menn afhenda sr ung sveinbrn rldm, sem alin voru upp islam, en san voru essir janitsarar notair til a berja kristnum frndum snum.

Spni hfu Vestgotar rkt sem ltil, loku og hersk yfirsttt san fimmtu ld. eir hfu framan af tala anna ml og veri annarar trar en landsmenn, svipa og Mrar sar, en hfu lti af Arusar- kristni fyrir nokkru og tluu tungu landsmanna. eir lgu sfelldum innbyris illdeilum, einkum um rkiserfir og lauk svo, a hpur aalsmanna keypti mslimskan berbahfingja nokkurn, Tarik, og her hans samt Julian, hertoga Aust- Rmverja Ceuta til lis vi sig deilu vi Vestgotakonung. Kngur fll fyrstu orrustunni, og essi mslimski mlalii s, a landi var gott, en fyrirstaa ltil og tk v vldin sjlfur.

Herfr mslima var gfurlegt fall hinum kristna heimi. Siglingar Mijararhafi minnkuu mjg og t.d. lagist papprsnotkun af Evrpu um skei, v pappr Rmaveldis hafi allur komi fr Egyptalandi. rs og innrs mslma var loks stvu Mi- Frakklandi, en a var ekki fyrr en 1095, sem kristnir menn blsu til gagnsknar. vallt er, og me rttu, tala um ofstki hinna kristnu, sem var vissulega miki. En uppblsi tal um yfirburi arabskrar menningar undir formerkjum fjlmenningar og plitskrar rtthugsunar, verur hvimleiara me hverju ri sem lur.


Barrabas og beint lri

essi grein er nasta hefti jmla, sem komi er t. Hn er rugglega mjg holl lesning fyrir suma. g fer reyndar hrna yfir hluti sem hafa sumir hverjir komi fram annars staar, m.a. bloggfrslum, en etta er alveg n grein.

Frgasta jaratkvagreisla sgunnar fr fram Jersalem fyrir tpum tv sund rum, egar Barrabas var kosinn, en Jess krossfestur. g minni etta vegna ess a upp skasti hafa ori hvrari hrpin um beint lri, a jin eigi a ra og koma a kvaranatku um hin askiljanlegustu ml.

msir halda v fram, a kvaranir skuli teknar me sfelldum skoanaknnunum meal lsins. En vri a skynsamlegt? Lri er, eins og mannrttindi eitt af essum fallegu orum sem menn, einkum vinstri menn, endurtaka tt og ttt n ess a botna upp n niur v hva orinu felst. meginatrium felur a sr a meirihluti kjsenda eigi a ra. En: fi jirnar a kjsa milli kgunar og stjrnleysis, velja r alltaf kgarann, sagi Aristteles. mrgum lndum er lri nefnilega einungis anna or fyrir agerarleysi, spillingu og upplausn og a er alls ekki sjlfgefi a almenningur kjsi lri, fi hann a velja. Flki ea jin vill stundum f nja menn, til valda sta stjrnvalda, sem ekki eru talin vanda snum vaxin. etta var t.d. raunin talu og skalandi millistrsranna. a voru nefnilega ekki illmenni, heldur kjnar sem settu Hitler og Mussolini valdastla, eir komust bir til valda me vtkum stuningi almennings, sem vildi f nja menn me njar lausnir valdastla.

Weimar-lveldinu hfu andstingar lris, kommnistar og nasistar, meirihluta atkva samanlagt. Alsr reyndi herforingjastjrn a halda lrislegar kosningar, en kom ljs a yfirgnfandi meirihluti egnanna kaus islamista, andstinga lris sem einnig vildu afnema flest a sem vi nefnum grundvallarmannrttindi a dmi Khomeinis ea talbana. Kosningarnar voru giltar og eru mannrttindafrmuir san me bggum hildar t af llu saman. Hvert eiga eir a sna sr me vandltingu sna og fordmingu? Eiga eir a bsnast t herforingjana sem vildu koma vestrnum gildum, svipa og ranskeisari snum tma, ea a frast t lrislegan vilja kjsenda sem vildu afnema allt sem heitir lri og mannrttindi? Ekki aeins ranskur almenningur, heldur lka Amnesty og gjrvll vinstri hreyfingin Vesturlndum studdi Khomeini til valda, enda var keisarinn talinn hlihollur Bandarkjamnnum og Vesturlndum, en vinstri menn taka vallt mlsta andstinga eirra (og sinna eigin). a er varla nokkur vafi v, a ransstjrn, s sem n gnar heimsbygginni me kjarorkuvopnum er lrisleg, v hn ntur stunings yfirgnfandi meiri hluta landsmanna. Hva er vandamli?

Sagan fr ran virist n vera a endurtaka sig arabska vorinu svokallaa, en margt bendir til a vormenn Islams, su flestir af sama sauahsi og Khomeini og klerkar hans. a allra versta og httulegasta sem n gti gerst Norur- Afrku og Srlandi vri, a lri yri komi . Margur heldur mig sig, segir mltki og einfeldningar Vesturlndum virast alls ekki geta skili a flk rija heiminum hugsar alls ekki eins og eir. Duli hatur Vesturlndum lgar hvarvetna undir niri, samfara fund og reii. a sem fer einna mest fyrir brjsti rija heims bum, og alls ekki aeins mslimum, eru einmitt helstu barttuml bandamanna eirra, vinstri manna, nefnilega allt lauslti, homma- og kvennabrlti, klmi og margt anna sem etta flk fyrirltur. ekkt birtingarmynd essa haturs er, egar mslimar, bsettir Vesturlndum, myra dtur snar me kldu bli ef eir telja a r su farnar a temja sr sii innfddra. Heiursmorin eru eitt dmi um hi falda, undirliggjandi hatur Vesturlandabm, blanda dpstri fund, sem fkk fyrst trs ran, en lgar hvarvetna undir meal rija heims ba, og ekki aeins mslima. eir vilja mir njta gs af lfsgum okkar.

Menn, allra sst fjlmilamenn, virast alls ekki skilja, a hugum verulegs hluta almennings mslimaheiminum er Osama bin Laden ekki aeins hetja, heldur allt a v heilagur maur. Ni lri fram a ganga og almenningur komi fram vilja snum er lklegast a t.d. Egyptalandi veri strax skrfa fyrir ll vinsamleg samskipti vi srael. stainn muni koma fullur fjandskapur. Kristnir menn og fleiri minnihlutahpar munu lenda miklum rengingum. eir styja v nverandi valdhafa. Lklegt er, a ofbeldis- og hryjuverkahpar muni einnig njta velknunar hinna nju stjrnvalda. Sagan fr ran 1978-79 mun trlega endurtaka sig og raunar er sennilegt, a falli Egyptaland og Srland muni flest nnur lnd svinu einnig vera lrisleg, .e. lendi undir stjrn fulltra meiri hluta almennings, .e. islamista.

N er tsku hrlendis a halda v fram, a flki, ea hinn almenni maur, .e. Jn Jnsson Breiholtinu, eigi a ra. En er Jn nokkur maur til ess? Og krir hann sig yfirleitt nokku um a? Flestir hafa ng me sig og hafa mjg takmarkaan huga, og enn sur ekkingu flestum eim oft flknu mlum sem koma til kasta stjrnvalda. Alls staar nttrunni, ar sem bi er hp rkir einri og smuleiis miskunnarlaus stttaskipting. Gildir einu hvort a er maurabinu, lfahpnum ea hnsnahsinu. Einnig mannheimum er einri elsta og upprunalegasta stjrnarformi, en lri vustu merkingu sinni, .e. samr um kvaranatku, er einnig mjg gamalt og s kenning alrng, sem hver hefur ti upp eftir rum aldir, a Forn- Grikkir hafi fundi a upp. Samr elstu og virtustu manna ttflokksins hefur tkast meal frumstra jflokka va um heim rsundir, t.d. meal amerskra indna og jveldi slenska er eitt afbrigi af v. Hlisttt skipulag rkti va meal germana og trlega einnig annarra fornja Evrpu. En lri og samr ntur sn best ltt stttskiptum jflgum og friartmum. egar miki liggur vi hentar einri betur. v aflgu Grikkir og stundum einnig Rmverjar lri tmabundi egar gn stejai a, enda er ekki hgt a stra her me lrislegum htti fremur en skipi, hljmsveit ea sklastofu. Raunar bjuggu rjr af helstu jum vi Mijararhaf fornld, Grikkir, Rmverjar og Karagmenn allar vi lri einhverri mynd, konur og rlar hafi a sjlfsgu hvergi komi a kvaranatku. Slkt hefi fornmnnum tt lka frleitt og a veita hsdrum kosningartt. Jafnrttisumran var nefnilega enn ekki komin skri.

sta ess, hve margir vilja eigna Grikkjum lri er trlega s, a eir komu fyrstir fram me or yfir fyrirbri og fundu jafnframt upp einhverja undarlegustu og vitlausustu tgfu af lri sem veri hefur, ar sem menn voru kosnir til byrgarstarfa me hlutkesti. eir virast nefnilega hafa veri haldnir smu rhyggju og plitskt rtthugsandi vinstri menn og einfeldningar samtmans og mynda sr a fyrst menn vru jafnir fyrir lgunum vru eir alveg eins. Vegna ess a menn vru jafningjar vru eir lka jafnokar og v jafn hfir til allra hluta. etta er sama hugsun og veldur v t.d. a roskaheftum er n veittur kosningarttur og kjrgengi tt margt af essu gta flki hafi ekki meira vit kollinum en fimm ra brn. roskaheftir eru hi besta flk, en eir eru einfaldlega ekki jafnokar okkar hinna til allra hluta, svo gtir sem eir annars kunna a vera. Kjnarnir sem fyrir essu standa mynda sr a etta s einhvern htt lrslegt og komi einhverjum mannrttindum vi. En etta er einfaldlega heimska, og m spyrja sig hvor hefur meira vit kollinum, eir roskaheftu ea hinir, sem fyrir essu standa. En v ekki a veita fimm ra brnum kosningartt?

etta upptki Aeninga me hlutkesti mislukkaist a sjlfsgu enda eru engir tveir einstaklingar eins og jafn hfir til allra hluta eir su jafningjar fyrir lgunum og hafi sama atkvisrtt. Allir hafa mismunandi hugaml, hfileika og getu msum svium og alls ekki allir, tt eir su a ru leyti gtismenn, eru frir um a stjrna borg ea rki, hvort sem er Grikklandi hinu forna ea hr Reykjavk. Beint lri, vld mgsins er ekki svari vi vandamlum heimsins.

Maurinn er flagsvera og a liggur djpt eli flestra a hla, ekki stjrna, taka vi skipunum, ekki gefa r. Sauahjrin fylgir forystusaunum, en a gleymist stundum, a forystusauurinn er lka sauur. a eina sem hann hefur fram yfir hina sauina er frekjan. Vali forystusaunum skiptir v llu mli. Vondur forystusauur gti leitt hjrina fyrir bjrg. Hjrin sjlf verur eitthva a hafa til mlanna a leggja. etta vandaml hafa menn Vesturlndum leyst me v a blanda saman einri og lri hfilegum skmmtum. Almenningur gegnir hlutverki rningarstjrans (mannausstjrans eins og hinir plitskt rtthugsandi segja) og rur tiltekinn einstakling og/ea flokk manna me honum til hafa meginatrium einrisvld tiltekinn tma. Stjrnvld f annig vinnufri en eiga httu a missa vldin ef ekki tekst vel til. essi blanda af einri og lri, .e. fulltralri hefur reynst vel og betri lausn er ekki sjnmli.

En eins og g hef margoft bent annars staar eru hvorki lri n mannrttindi hugsanleg n tjningarfrelsis. Vkjum aeins a skalandi Hitlers, Rsslandi Stalns ea Norur-Kreu samtmans. Stuningur almennings vi stjrnvld var arna yfirgnfandi. En eru slkar stjrnir lrislegar? Hitler var, eins og prestar jkirkjunnar, lrislega kosinn einu sinni. San stu menn uppi me hann. Stuningi almennings var nefnilega essum rkjum vihaldi me skipulegum rri, miskunnarlausri innrtingu egnanna og ritskoun. hafa essar stjrnir og fleiri slkar rugglega fullngt v skilyri a hafa stuning egnanna og veri eim skilningi lrislegar. Flk essum lndum var valdi Grillunnar, hugmyndafrinnar, hins eina, stra sannleika og vei eim sem ekki vildi samykkja hina opinberu, plitsku rtthugsun rkjandi valdhafa.

Biblunni segir: skalt enga ara gui hafa. skjli ess ttu eir sem ltu ljsi efa um gildandi plitska rtthugsun yfir hfi sr a vera taldir, jafnt af stjrnvldum sem almenningi, tygjum vi djfulinn og voru iulega brenndir. v andrmslofti ofstkis og haturs, sem rkjandi plitsk rtthugsun hefur geti af sr hr Vesturlndum undir forystu vinstri manna verur sfellt httulegra a efast um hinn opinbera sannleika stjrnvalda. Slkur maur yfir hfi sr a teljast hommahatari, karlrembusvn, ea, sem er allra verst, rasisti, jafnt af almenningi sem stjrnvldum en a er fyllilega sambrilegt vi a vera talinn tygjum vi djfulinn mildum.

Me hjlp talhlinna einfeldninga hefur veri komi upp lagasetningu, sem getur sent hvern ann sem ltur ljs minnsta efa um opinberar kenningar tveggja ra fangelsi og refsingarnar munu vafalaust yngjast me tmanum. a furulega og hllega er, a allt fer etta fram nafni lris og mannrttinda. etta eru falleg or og vinstra flk er hugfangi af orum og endurtekur or sem v finnast falleg sfellu. eir vilja lmir styja gan mlsta, en af v a etta eru n einu sinni vinstri menn arf alltaf a segja eim hvaa mlstaur s gur. Orin hljma fallega, en sjlft inntak eirra virast ekki skipta etta flk mli. En vi hverju er a bast landi, ar sem sjlfur mannrttindarherrann er alkunnur Kbuvinur og flest allir rherrar og sjlfur forseti landsins koma r eim stjrnmlaflokki, Alubandalaginu, sem gekk kalda strinu lengst allra stuningi vi og adun glagi og alriskgun? landi, ar sem msir nverandi stu valdamenn hafa snt verki raunverulega afstu sna til lris og mannrttinda m.a. me v a gera sr a mak a ganga ea beinlnis stofna alveg srstk vinttuflg vi bli drifnar alrisstjrnir fjarlgum heimshlutum? (Hva hefi veri sagt ef einhverjir sjlfstismenn hefu stofna vinttuflag vi Pinochet ea Batista?) En mean slkur skilningur lri og mannrttindum er rkjandi meal stu valdamanna er ekki vi ru a bast.

Auk ess virast menn almennt ekki skilja, a alveg hreinu alri er engin rf ritskoun. Allir eru sammla. Norur- Kreu t.d. arf rauninni ekki a ritskoa, v allir fjlmilamenn og arir sem tj sig opinberum vettvangi eru starfsmenn rkisins og hafa hloti menntun sna vegum stjrnvalda. eir endurtaka v, (svipa og t.d. frttamenn RV) a sjlfsgu r skoanir sem eim hafa veri kenndar og rkjandi eru hvarvetna jflaginu. Hver sem ltur ljs minnsta efa um hina opinberu kenningu lendir smu stu og s, sem er sakaur um a vera hommahatari, karlrembusvn ea rasisti hr Vesturlndum. Hann verur tskfaur og dmdur, ekki aeins af stjrnvldum, heldur einnig af llum almenningi.

Mr dettur hug mgurinn, sem safnast kringum gleigngu hommanna. Gangan sjlf er meinlaus skemmtun, en lurinn sem kemur til a sna samstu minnir mig gilega fjldafundi nasista og kommnista, og hver s sem dirfist a efast mundi vafalaust f smu trei og gyingur hefi fengi fundum Hitlers Nrnberg. Alri felur sr a almenningur hefur veri forritaur me rkjandi skounum, kristni, nasisma, kommnisma ea plitskri rtthugsun samtmans og hver sem efast er einhvers konar glpamaur. Skrllinn sem safnast andaktugur kringum hommana til a sanna fyrir sjlfum sr og rum hva allir su vsnir og umburarlyndir er engu frbruginn liinu, sem hyllir hinn heittelskaa leitoga Norur- Kreu. Flki mtir til a sna a a hafi hina rttu, viurkenndu skoun. Alri er miklu nr okkur en flestir gera sr grein fyrir.

g nefndi kosningu Barrabasar hr upphafi. og vri kannski r fyrir sem hst hrpa um beint lri a hafa frgu jaratkvagreislu huga. Menn ttu stundum a fara varlega v sem eir ska sr. Hva mundi etta ga flk segja t.d. ef fari vri fram jaratkvagreisu um a stva flutninga svertingjum og mslimum til landsins? a er enginn vafi a slkt mikinn hljmgrunn meal almennings, tt hljtt fari og alls ekki hugsandi a slkt yri samykkt leynilegri atkvagreislu. En hver yru rlg ess, sem mundi bera fram tillgu um slka jaratkvagreislu? J, hann mundi svo sannarlega f a heyra hrpin htt og snjallt: Krossfesti hann!

Raunar m geta ess, a g er ekki alfari mti jaratkvagreislum tt a komi ekki fram essari grein. En r vera a vera um tiltlulega einfld, afmrku og mikilvg ml.


Frambjandi Baugs-mila, Samfylkingar og VG

etta tspil Hnnu Birnu arf ekki a koma vart. a hefur veri boa um skei af vinum Sjlfstisflokksins. a voru Baugs- milarnir, Samfylkingin og VG, sem komu essu framboi koppinn. Hn er frambjandi eirra, manneskjan, sem gekk bandalag vi Jn G. Narr. Hn blarar lka um e.k. samrustjrnml. Nei, tt Bjarni hafi sviki Icesave er hann miklu, miklu skrri kostur, fyrst Dav fst ekki.

Sjlfur er g og hef alltaf veri tsder Sjlfstisflokknum, tt g hafi stutt hann nnast fr fingu. g geng helst aldrei flokka ea samtk og leiist allt flagsmlabrlt. g hef hins vegar trllatr almennri, heilbrigri skynsemi og af henni hefur alltaf veri dlti meira Sjlfstisflokknum en hinum, tt v fari fjarri, a g ti upp allt sem fr eim kemur. g hef me rum orum alltaf kosi me tilokunaraferinni: Hinir eru verri.

essu forystumli er g raunar dlti tvstgandi, v au Bjarni og Hanna Birna eru bi allt of hll undir plitska rtthugsun samtmans, einkum Hanna Birna. Icesave- svikum Bjarna gleymi g ekki, en Hanna Birna geri anna sem var miklu verra. Hn gekk, blarandi um einhvers konar samrustjrnml bandalag vi Jn G. Narr. a sem meira er: Hn er enn a steypa, sast kvld um meiri samvinnu stjrnmlunum. etta er ekkert anna en einfeldningslegt slagorablaur sem mundi sma sr vel kosningafundi hj VG ea Samf. Hanna Birna er raunar njasta dmi um kjnavinguna slenskum stjrnmlum, sem hfst me kosningu Vigdsar 1980 og ni njum hum sustu borgarstjrnarkosningum.

Stjrnml snast um a standa fast grundvallarprinsppum. Bjarni sveik eitt slkt Icesave, en bandalag Hnnu Birnu vi Gnarrinn, tt v s reyndar loki, voru miklu, miklu miklu meiri svik vi grundvallarstefnu flokksins og kjsendur hans. Eins og g sagi upphafi: Fyrst Dav fst ekki, Kjsum Bjarna!


Beint lri og Jess

N er ld vandltingarinnar og siapostulanna. Einfaldir, ffrir menn, ttronir af heilgari vandltingu og blindu Bandarkjahatri ykjast til dmis n hafa komist feitt, egar dauarefsingar eru annars vegar (sbr. nleg aftaka), en r eru rauninni eitthvert besta dmi sem finnst um beint lri, nema ef vera skyldi kosning Barrabasar snum tma. Allar dauarefsingar eru kvenar af kvidmum, skipuum almennum borgurum. sumum fylkjum mtti dmari ur fyrr kvea upp dauadm ef sektardmur kvidms l fyrir, en a hefur veri afnumi af hstartti Bandarkjanna. a er frnlegt a segja a bandarsk stjrnvld kvei upp essa dma. Dmarar, lgreglustjrar og saksknarar eru ar lrislega kosnir, lkt v sem gerist annars staar, og essir dmar eru v a llu leyti lrislegir. Stjrnvld koma raun hvergi nrri nema me v a borga laun hinna opinberu starfsmanna. En etta er of flki til a vinstri menn geti skili. g fjallai um etta efni fyrir nokkrum rum frslunni ankar v og dreif um lri, en ar segi g m.a.:

En hva er lri? Aristteles segir a vera stjrn hinna mrgu heimsku hinum fu vitru. etta hugtak hefur veri afbaka, teygt og toga meira en flest nnur seinni t ekki sst af alrissinnum, en bi Lenin sjlfur og erlendir, ar meal slenskir, hangendur hans voru farnir a beita essu ori tma og tma um sjlfa sig strax snemma 20. ld. seinni t er ori algengt, einkum meal vinstri manna, a setja lri stall me Gui almttugum og lj v einhvers konar yfirnttrulegan tfraljma. Me lri, helst beinu, megi lkna ll mannanna mein og stofna fyrirmyndarrki, tpuna, hi endanlega himnarki jru. Mli er ekki svo einfalt.

rauninni er einri miklu betra stjrnarform en lri, .e. ef einvaldurinn er starfi snu vaxinn. v miur er slkt allt of sjaldgft. Auk ess eru valdaskiptin miklum erfileikum bundin. Mjg oft er vitna til Acton lvarar, sem benti a vald spillir, og algert vald spillir algerlega. v hafa menn Vesturlndum ra fram blndu af einri og lri, sem nefnist fulltralri. fullltralri eru tilteknum mnnum falin vldin um stundarsakir, me vissum takmkunum , en umbo eirra er san endurnja almennum kosningum nokkurra ra fresti. Me essu mti f valdhafar einrisvld a mestu nokkur r senn, sem er nausynlegt. fulltralri gegnir almenningur hlutverki rningarstjrans. Hann rur tiltekinn mann, ea (oftast) flokk manna til a annast stjrn rkisins vissan tma, a mestu n frekari afskipta kjsenda.

Ein er s kenning, a mikil kosningatttaka sni styrk lris. Einfeldningar vitna oft til lgrar kosningatttku Bandarkjunum, sem dmi um vont lri. Lgsta kosningatttakan er ekki Bandarkjunum, heldur elsta og traustasta lrisrkinu, nefnilega Sviss. ar fer hn sjaldan miki yfir 40% og hangir oft kringum 30-35%. bum essum lndum er a kosningalggjf og fjldi kosninga sem mestu veldur, og g ekkert viss um a a s til bta, a hver straftur s sj dreginn kosningum. Samkvmt slkri kenningu tti Norur- Kera a vera mesta lrisrki heimi, v ar er kosningattaka nlgt 100%. Stjrnvld f ar 98-99% stuning kjsenda, og essar tlur eru rugglega falsaar.

Iulega heyrist hrpa eitthva um a skortur s beinu lri. Rdd almennings heyrist ekki ngilega vel. Grasrtin eigi a ra. Meira er um svokalla beint lri Sviss og Bandarkjunum en annars staar. sarnefnda landinu einskorast beint lri aallega vi rttarkerfi. Sviss fr maurinn gtunni, Jn Jnsson, hins vegar a taka kvaranir hinum askiljanlegustu mlum og ar, eins og Bandarkjunum kemur oft vel ljs, a almenningur, svonefnd grasrt hefur iulega allt arar skoanir en eru tsku meal eirra (yfirleitt vinstri sinnuu) gfumanna, sem fjlmilum og menntakerfinu reyna a stra hugsun Vesturlandaba.

gtt dmi, ar sem skoanir almennings og gfumanna fara ekki saman er um dauarefsingar Bandarkjunum, en afdrttarlaus stuningur almennings vi r hefur veri uppspretta linnulausra rsa Amnesty, frttastofu RV og annarra rstihpa vinstri manna bandarsk stjrnvld ratugi. essir dauadmar eru ekki kvenir upp af bandarskum stjrnvldum ea mnnum vegum eirra, eins og tkast vast annars staar, heldur af (afar misvitrum) kvidmum, skipuum almennum borgurum, m..o. beint lri" framkvmd. Dmarar (sem eru kosnir, eins og saksknarar og lgreglustjrar) geta ekki fellt dauadm, samkvmt rskuri Hstarttar fyrir nokkru, en ur gtu dmarar sumum rkjum fellt dauadm, egar sektardmur kvidms l fyrir. flestum lndum heims er aeins ein lggjf og eitt jing. Stjrnvld geta vast hvar lagt fram frumvarp essu eina ingi og afnumi dauarefsingar me einu pennastriki. Svo er ekki Bandarkjunum. eir ailar, sem slka kvrun urfa a taka eru alls 52, .e. rkisingin 50, alrkisingi Washington og herinn. Bandarkjaforseti gti hugsanlega, sem yfirmaur heraflans afnumi dauarefsingar ar. a yri vinslt og mundi nnast engu breyta. Slkar refsingar eru mjg sjaldgfar, fara fram margra ratuga fresti. etta er a eina, sem rkisstjrnin Washington gti hugsanlega gert. Forsetinn gti raunar lti leggja frumvarp fyrir alrkisingi Washington um afnm. a yri rugglega fellt, en a yri samykkt yru hrifin afar ltil v aftkur vegum alrkisins eru srafar. eru eftir rkin 50, en ing hvers og eins eirra arf a taka slka kvrun. 14 rkising hafa afnumi dauarefsingar, en a kemur afdrttarlaust fram llum knnunum, a ar hafa ingmennirnir broti gegn lrinu og fari gegn vilja kjsenda sinna, v llum rkjum Bandarkjanna er yfirgnfandi stuningur almennings vi dauarefsingar, lka ar, sem r hafa veri afnumdar. Litlar lkur eru til a fleiri rkising btist ennan hp. A mealtali llum rkjum er stuningur almennings vi dauarefsingar um 77%. annig er lri framkvmd. Lurinn rur. v fer fjarri, a g s einhver adandi essa kerfis ea stuningsmaur dauarefsinga, en etta er bara svona.

En eins og g sagi upphafi er eitthvert besta dmi um beint lri, egar Barrabas var kosinn og Jess krossfestur. Beint lri er nefnilega ekki lausn allra mla. N er miki tala um jaratkvagreislur. En hva mundu eir segja, sem hst hrpa um beint lri, ef fari vri t.d. fram a jaratkvagreisla fri fram um, hvort svertingjar ea mslimar mttu setjast hr a, ea t.d. a hvtum konum yri banna a giftast svertingjum? a er alveg vst, a mundi hlji breytast essum lrissinnum, (sem raunar flestir studdu mist leynt ea alveg ljst, alri og glag kalda strinu). Enginn vafi er a slkt verulegan hljmgrunn meal almennings, tt fir ori a segja neitt upphtt. Hver s, sem legi fram slka tillgu mundi f a heyra hrpin htt og snjallt: Krossfesti hann!


Snglj um vinstrisinnaan hugsjnamann

g hljur spyr ig. Hver er leikur inn,

hrokafulli rttklingur minn?

Gegn rtti var allt itt mikla ge.

En rttlti sjlfur stst me.

Gegn valdningum var n heita tr.

En valdninga sjlfur styur .

Og fra vilt frelsi hrra stig.

En fyrir einrinu beygir ig.

Og fyrir sannleikanum berst best.

En blekkingunum sjlfur hampar mest.

Og hrsni slk og heimska valda v,

a harmleik mannflagi breytist .

g hlt a spyrja. Hver er leikur inn,

hrokafulli rttklingur minn?

- En hrilega einfalt er a svar,

v alri n leynda hugsjn var.

Um flksins vald hr hst n hrpar s,

sem hyggst ar sjlfur yfirrum n.

En veruleikinn vonum num brst,

v verksins menn eir smu na st.

Og alan hn vildi ei vininn sinn,

og vildi aling fremur senda, - hinn.

ig dreymir v a sigri alri,

og innleitt getir hinn nja si.

almenningur mtti eiga sig.

hann ekki skipti mli fyrir ig.

En fnt glei finnst mr bylting s,

v fyrsta mlt hennar yrir .

Gunnar Dal, 1923-2011, Snglj um vinstrisinnaan hugsjnamann, II og III, birt ld fflsins, 1981.


Gunnar Dal, minning

g skrifai essa litlu minningargreinum um minn gamla og ga vin, Gunnar Dal. Hans minnast allir me hlju. g vil lka benda gta grein Bubba Morthens og tek undir allt sem hann segir ar.

Mikill ldungur er a velli lagur, Gunnar Dal rithfundur, hugsuur og skld er n til moldar borinn 88 ra a aldri. g var eirrar gfu anjtandi a kynnast Gunnari egar g fr stku sinnum a skja hbori Hressingarsklanum fyrir mrgum rum og laaist strax a honum, en a geru reyndar flestir. vorum vi Gunnar afar sjaldan sammla en v tk Gunnar vallt vel enda naut hann ess a rkra hina askiljanlegustu hluti jafnt annir hversdagsins sem hin dpstu rk tilverunnar. a sem mr fannst alltaf mest slandi og einstakt fari hans var hve vel hann hafi varveitt barni sjlfum sr, spurnina, hinn opna huga hins sanna heimspekings, sem vill sjlfur leita sannleikans, en hirir ltt um htimbraar, kenningar og opinbera hugmyndafri ea hlru b og yfirlti, sem stundum gtir hsklasamflaginu svokallaa. Vatnsmrarvitringarnir sem Gunnar nefndi svo voru honum ltt a skapi. Hann sagi oft, a heimspekingur hefi sku hans fyrir noran veri skammaryri, svipa og vi segjum n rugludallur og gaf lti fyrir sem titluu sig sem slka smaskrnni eftir a hafa lrt utan a hugsun og kenningar annarra manna n ess a leggja neitt til sjlfir. Slka menn mtti kannski nefna heimspekifringa, en fir einir verskulduu titilinn heimspekingur. Endurtekning hugsun annarra manna er ekki heimspeki. Sjlfum hefur mr snst a sumar hsklagreinar, t.d. hugmyndasgu mtti leggja alveg niur og nota stainn tiltlulega einfalt tlvuforrit (hver sagi hva? um hva?).

Gunnar var hmenntaur heimspekifrum en afstaa hans var samt fremur anda hinna fornu grsku spekinga, sem komu a verldinni snortinni af hugmyndafri ea kenningum annarra. essi er afstaa barnsins og annig var Gunnar alla t, ferskur og frumlegur. Flk laaist a honum, ungir sem aldnir. Nemendur hans du hann miki enda var Gunnar gddur eirri srgfu a vera beinlnis fddur kennari. g tel a hafa veri forrttindi a kynnast slkum mannkostamanni, sem Gunnar var. Heimurinn er ftkari n egar hann er allur.


agnarsamsri fjlmilaheimsins

Eins og g gat um frslu minni gr ltur frttastofa RV lta t fyrir a kynttaeirirnar Bretlandi su verk ftklinga. essu fylgir raunar frttastofan lnunni sem flestar arar rtthugsandi frttastofur Vesturlndum hafa lagt. essu er, sem oftar, ein undantekning, nefnilega Al- Jazeera, en mslimarnir sem ar stjrna (tt frttamennirnir su flestir vestrnir) eru a mestu lausir vi ann undirlgjuhttt vi plitska rtthugsun sem gagnsrir arar frttastofnanir. ar hafa menn rttilega bent , a hr er fyrst og fremst um kynttaeirir a ra, en fremstir standa ungir karlmenn af afrskum stofni.

Raunar eru mrg essi hverfi blndu og eitthva a hvtum strkum hafa teki tt ltunum, en a breytir engu um kjarna mlsins. sta ess a frttastofnanir og fjlmilar vilja ekki sj a sem blasir vi llum heilvita, sjandi mnnum, nefnilega, a etta eru kynttaeirir, er ljs. eir ttast um fjlmenningarstefnuna sem hr er a ba eitt af snum strstu skipbrotum seinni t. essi stefna var andvana fdd, en g ttast a afleiingar hennar su margar n ornar afturkrfar. Hatri Vesturlandabum og hvtu flki yfirleitt lgar hvarvetna undir rija heiminum og einnig og ekki sur meal eirra rija heims ba, sem fluttir hafa veri til Vesturlanda. standi er slmt Bretlandi, en lndum eins og Hollandi, Danmrku, skalandi, Svj o.fl. logar lka eldur undir niri sem getur breyst lgandi bl rskotsstundu hvenr sem er.

v er a a fjlmilar rotta sig saman um a tala um ftkt sta ess a koma a kjarna mlsins, nefnilega v djpsta hatri, blanda fund gar allra hvtra manna sem logar undir hvarvetna meal mslima og flks af afrskum stofni. a er etta hatur, sem hr fr trs, ekki ftkt ea atvinnuleysi.


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband